Componist Joël Bons wint grote Amerikaanse prijs voor ‘Nomaden’

Klassiek De Nederlandse componist Joël Bons heeft de prestigieuze Grawemeyer Award gewonnen. Prijzengeld: 100.000 dollar. Het werk waarmee hij wint is een muzikale wereldreis voor het veelkleurige Atlas Ensemble.

Het ensemble dat de winnende compositie ‘Nomaden’ van Joël Bons speelt, het Atlas Ensemble Foto Atlas Ensemble

De ‘Nobelprijs’ voor compositie, zo zou je de met 100.000 dollar prijzengeld vergezelde Grawemeyer Award for Musical Composition het best kunnen noemen. De prestigieuze Amerikaanse prijs gaat in 2019 naar de Nederlander Joël Bons voor zijn compositie Nomaden (2016). Dat heeft de Universiteit van Louisville, die de Grawemeyer Awards toekent, maandag bekendgemaakt. Na Louis Andriessen in 2011 en Michel van der Aa in 2013 is Bons de derde Nederlandse componist die de Grawemeyer Award in de wacht sleept.

„Waanzinnig”, noemt Joël Bons (1952) het nieuws in een telefonische reactie. Hij hoorde het op 21 oktober, uitgerekend bij de laatste reprise van Nomaden bij de Cellobiënnale, waar het werk twee jaar geleden in première ging. Vlak voor het begin van het concert liep hij Maarten Mostert, artistiek directeur van de Cellobiënnale en opdrachtgever voor Nomaden, tegen het lijf. „Maarten stamelde: ‘Joël, die grote Amerikaanse prijs, weet je wel? Ik kreeg net een telefoontje. Die heb je gewonnen.’ Hij verzekerde me dat het geen grap was. Daarna moest ik de zaal in, om het licht te bedienen bij het concert”, zegt Bons.

Klankschoonheid

Een „multiculturele” compositie, noemt het Grawemeyer-comité Nomaden. Bons, compositiedocent aan het Conservatorium van Amsterdam, componeerde het werk voor de eminente Franse cellist Jean-Guihen Queyras en zijn eigen Atlas Ensemble, dat hij in 2002 oprichtte. Het Atlas Ensemble bestaat uit achttien spelers, afkomstig uit Azië, het Midden-Oosten en Europa, en evenveel verschillende muziekinstrumenten. Het is een kleurrijk gezelschap waarin de Chinese erhu en de Japanse shakuhachi gebroederlijk naast de Indiase sarangi, de Turkse kemençe en de Armeense duduk zitten.

Queyras en zijn cello maken een reis door muziekculturen, waarmee ze telkens op verrassende wijze in dialoog treden. Het knappe is dat Bons alle verwijzingen en echo’s heeft samengesmeed tot een coherent geheel met een eigen smaak. Publiek en kritiek waren eensgezind: Nomaden is een triomf van klankschoonheid, verbinding, fantasie en spelplezier. Inmiddels reist het werk zelf ook over de wereld, zoals volgend jaar naar de Biënnale van Venetië. Voor de thuisblijvers verschijnt er een cd op het label BIS.

Hij had Nomaden nooit kunnen componeren, zegt Bons, als hij niet al vijftien jaar intensief met deze musici en hun instrumenten had samengewerkt. Elk van de delen is een portret van de betreffende musicus en mede ontstaan dankzij vele Atlas-festivals en -academy’s. De ‘casting’ van de musici was cruciaal. Bons: „Cross-over is vaak oppervlakkig, er staan twee kunstjes naast elkaar, maar er verandert verder niks. Eén plus één is dan geen drie. Atlas draait juist om wederzijds leren. Een instrument is maar een instrument, het gaat ook om de muziekwereld die erachter zit.”

Cultuurbezuinigingen

Het Atlas Ensemble en het Nieuw Ensemble, waarvan Bons medeoprichter en artistiek leider is, zijn zwaar getroffen door de cultuurbezuinigingen en werken enkel nog op projectbasis. Daar zit een „persoonlijke paradox”: juist doordat Bons veel minder organisatorisch werk hoefde te verrichten, had hij ruimte om zich weer te concentreren op zijn oude liefde, het componeren. Het prijzengeld stelt hem in staat door te gaan op de ingeslagen weg.

Nomaden heeft ook een utopische dimensie. Bons ziet zijn Atlas Ensemble als een „modelgemeenschap”, waarin mensen met heel verschillende achtergronden samenspelen. „Het gaat om inclusiviteit”, zeg Bons. Bij het afscheidsfeest na het laatste Nomaden-concert mocht hij nog niks zeggen over deze bekroning. „In mijn speech heb ik alleen gezegd dat ik een groot, leuk geheim had”, lacht Bons. Vandaag kan hij de wereld rondbellen met goed nieuws.

Nomaden van Joël Bons door Jean-Guihen Queyras (cello) & Atlas Ensemble o.l.v. Ed Spanjaard: okt 2019 in Venetië, R’dam & Utrecht. Inl: atlasensemble.nl
    • Joep Stapel