Fossiele walvis was een tandenloze vissenslurper

Walvissen

Een walvissoort die miljoenen jaren geleden leefde, had tanden noch baleinen. Mogelijk zoog hij water met vis en al op.

Bovenkaak en schedel van de fossiele walvis Maiabalaena nesbittae. Foto James Di Loreto

Moderne walvissen hebben tanden óf baleinen, maar dat is niet altijd zo geweest. Amerikaanse onderzoekers hebben in de staat Washington een fossiele walvissoort ontdekt zonder tanden én zonder baleinen, schrijven ze in Current Biology. Maiabalaena nesbittae leefde zo’n 33 miljoen jaar geleden en laat zien dat baleinwalvissen in de evolutie eerst hun tanden verloren voordat ze baleinen kregen.

Baleinwalvissen zoals blauwe vinvissen en bultruggen (Mysticeti) hebben rijen van flexibele ‘haren’ waarmee ze voedselrijk oceaanwater filteren. Zo eten ze per dag tonnen plankton, garnalen en kleine vissen zonder te kauwen of bijten. Het overtollige water persen Mysticeti door de baleinen weer naar buiten door hun tong tegen hun gehemelte te drukken. Omdat de baleinen net als haren en nagels bestaan uit keratine blijven ze minder goed bewaard dan tanden en botten.

De Amerikanen bestudeerden de kaak in een CT-scanner. Dat Maiabalaena echt geen baleinen had, maken ze op uit de vorm van de bovenkaak: die is smal en dun, dus geenszins het brede, stevige ‘dak dat nodig is om baleinen te dragen. Het fossiel lag al sinds de jaren zeventig in het National Museum of Natural History in Washington, maar is nu pas schoongemaakt en gedetermineerd. Bij de schoonmaak was ook direct te zien dat de soort tandenloos was.

Baleinwalvissen stammen af van voorouders die wel tanden hadden (en heel in het begin op land leefden). Dat blijkt uit eerdere opgravingen van inmiddels uitgestorven Mysticeti. Als foetus hebben huidige baleinwalvissen wel rudimentaire tanden, die ze later in de baarmoeder kwijtraken.

Maiabalaena nesbittae met kalf. illustratie Alex Boersma

Al in 2017 schreef hoofdonderzoeker Peredo in Frontiers in Marine Science met twee collega’s dat het verlies van die tanden in vroege Mysticeti niet direct hoeft te samenhangen met de ontwikkeling van baleinen. De oudst bekende fossiele baleinen zijn zo’n 25 miljoen jaar jonger dan de baleinwalvissen met tanden, die rond 36 miljoen jaar geleden leefden. Maiabalaena is nu het bewijs van het tussenstadium.

In het huidige artikel opperen de auteurs ook hoe de soort zonder tanden en baleinen toch kon eten: de vorm van de schedelbotten wijst erop dat Maiabalaena sterke spieren in de keel had, en een intrekbare tong, waarmee ze water kon opzuigen met vis en al: zulke suction feeding wordt ook toegepast door bijvoorbeeld salamanders, en is energiezuiniger dan kauwen.

    • Gemma Venhuizen