Opinie

,,Zo leert mijn zoon 1+1=11”: analyse van de reacties

Onderwijsblog Tjip de Jong trekt conclusies uit de vele reacties op zijn blog ‘Zo leert mijn zoon 1+1=11’.

ANP PHOTO, Robert Vos.

Mijn artikel over de kwaliteit van rekenlessen op basisscholen trok veel aandacht. De reacties variëren van emotionele ouders die zich begrepen voelen en herkennen in de problematiek, tot uitgevers die menen dat de nieuwe boeken toch écht veel beter in elkaar zitten. Ook waren er bijlesdocenten die hun individuele bijspijkerlessen aanraden voor slechts 40 euro per uur. De leukste reactie kwam van een IT-programmeur die mij uitlegde dat 1+1 in computercode 10 is. Reden genoeg om stil te staan bij de belangrijkste kritieken op de stelling dat leren rekenen niet gebaat is bij verhaaltjes, kleurtjes, ingewikkelde opdrachten en de nadruk op ontdekkend leren.

Lees het artikel van Tjip de Jong terug: Zo leert mijn zoon 1+1=11

Kritiek 1: je moet een kind geen trucje aanleren.
Een eerste punt van kritiek op mijn artikel is dat ik te veel nadruk leg op het aanleren van een ‘truc’. Lezers schrijven: rekenen is veel meer dan stappen volgen. Kinderen moeten ook de context begrijpen.

Ik begrijp dit punt deels. Het is van groot belang om rekenkundige vaardigheden te kunnen inzetten op basis van inzicht in context, relevantie en noodzaak. Maar we moeten de kracht van het ‘trucje’ niet onderschatten. Ik ben nog steeds dolblij met hoe ik leerde breuken dezelfde noemer te geven om ze zo te kunnen optellen. Of dat de volgorde van een berekening te vinden is in het ezelsbruggetje Meneer Van Dalen Wacht Op Antwoord. De basisregels helpen een kind om (zelf)vertrouwen te ontwikkelen en doet een appèl op logisch en gestructureerd nadenken – een kwaliteit die ook op andere vlakken waardevol kan zijn. Als je deze structuur volgt, kom je bij het juiste antwoord uit. Dus ja, context is belangrijk en het begrijpen van relevantie is van grote betekenis voor nu en in de toekomst. Maar structuren en regels zijn een betrouwbare basis die helpen om tot een juist antwoord te komen!

Kritiek 2: Het gaat niet om de methode, het gaat om de leerkracht.
Een oude of nieuwe rekenmethode maakt niet zoveel uit, de leerkracht maakt uiteindelijk altijd het verschil.

Deze lezers hebben gelijk: het zijn juist de docenten die met hun bevlogenheid de overtuigingskracht bieden om leerlingen aan het werk te zetten. Toch overtuigt dit argument mij niet. Het klinkt als een redenering om het echte probleem te maskeren. Want mijn pleidooi ging niet over de kracht van de leraar, maar de kracht van de methode. En die twee sámen vormen het succes in een klas. Een goede docent kan óók met de huidige methode een leerling leren rekenen. Het probleem is dat een gemiddelde of zwakke docent dat niet kan. Hij of zij zal niet kunnen steunen op de structuur van één (of een eenduidige) logica, en verdwaalt in de veelheid van aanpakken, denkwijzen en vormgeving.

Kritiek 3: Leren rekenen is passé.
Waarom zou je vandaag de dag nog moeten leren rekenen? Je hebt toch een rekenmachine of telefoon in je zak? De tijden zijn veranderd, het gaat nu om samenwerken, communiceren, creativiteit, kritisch denken.

Ik ben zelf ook liever lui dan moe, dus ik kan deze gedachtegang best volgen. En met de beschikbaarheid van internet, zoekmachines en smartphones ligt de kennis voor het oprapen. Toch meen ik dat dit het probleem niet oplost. Het gaat namelijk niet alleen om het antwoord, maar ook om het vermogen van logisch denken, structuren en verbanden leren zien. Dat is wat leren rekenen kinderen namelijk ook bijbrengt. In mijn ogen ligt dat vermogen aan de basis van de ‘moderne’ basiskwalificaties: hoe kun je communiceren, als je het gesprek met de ander niet kunt structureren? Hoe kom je tot creatieve oplossingen, als je niet hebt geleerd een probleem te analyseren?

Bovendien blijkt dat het kunnen opzoeken van het antwoord niet toereikend is: diverse werkvelden klagen al jaren dat jonge professionals slecht zijn in rekenen. De kassadame die niet meer in staat is het wisselgeld uit te rekenen. Of de verpleegkundige die nog zo empathisch is, maar door een gebrek in medisch rekenen de patiënt verkeerde hoeveelheden aan voeding of medicatie geeft. En al die professionals hebben de beschikking over technologie!

Kortom: een rekenmachine maakt een mens niet slimmer. Zoals een wiskundedocent in een reactie schreef: “Er is niets mis met een rekenmachine, als je maar wel begrijpt wat je intoetst.”

Kritiek 4: Het geven van een instructie is niet meer van deze tijd.
Zelfsturend leren is de trend, het is ouderwets en achterhaald om instructies te geven.

Veel leerkrachten die ik de afgelopen periode sprak onderschrijven dat leren rekenen vraagt om regelmatige herhaling, heldere structuur en stapsgewijze instructie. Dit staat echter op gespannen voet met de inrichting van een klaslokaal in ons huidige onderwijs. Groepsgrootte, een onderwijsvisie die steeds meer uitgaat van het zelfsturende proces van leren, scherpere urennormen en onderwijskundige innovaties maken het voor scholen steeds lastiger om hun lesdagen in te richten volgens geschikte uitgangspunten voor instructieonderwijs. Nieuwe inzichten over aandachtsspanne, niveauverschil, digitalisering en leervermogen hebben geleid tot indelingen die het de leerkracht moeilijk maken om groepsgewijs en herhaaldelijk instructies te geven. Er zijn nu ‘rekenhoeken’ in plaats van de busopstelling en het digibord nodigt uit tot een PowerPoint-presentatie in plaats van het stapsgewijs (en herhaaldelijk) samen uitwerken van sommen. Het ouderwetse krijtbord was al met al zo gek nog niet.

Tot slot: de belangen bij de bestaande methode wegen zwaarder dan de werkelijke oplossing.

De rekenles aankondigen, de opdracht uitleggen, voordoen, samen oefenen, zelfstandig oefenen, gezamenlijk nakijken, opnieuw voordoen, de regels herhalen. Het zijn voor mij duidelijke kenmerken van goed rekenonderwijs. Helaas worden klassen op de basisschool groter, stijgt de werkdruk en nemen overheidsregels toe, waardoor de ruimte voor instructie, begeleiding en herhaling steeds kleiner wordt. Het is opmerkelijk dat scholen met speciaal onderwijs (voor de doelgroep van hoog- of juist zwakbegaafd) wel kiezen voor kleinere klassen. Daar kan het dus wel. Ouders die dit inzien organiseren privéles, kopen de Squla-app of schrijven kinderen in op bijspijkercursussen. Dat brengt nogal wat kosten met zich mee, dus als we niet oppassen wordt goed leren rekenen een voorrecht voor kinderen van welgestelde ouders.

Een advies:

Wat me het meest aangreep: verreweg de meeste reacties zijn afkomstig van bezorgde ouders, (gepensioneerde) leerkrachten, ontevreden of bezorgde werkgevers en opa’s en oma’s. Je zou denken dat bij zo veel consensus en slechte resultaten een oplossing nabij is. Maar zo simpel blijkt de wereld helaas niet in elkaar te zitten. Rekenen is big business voor uitgevers, bijlescentra en app-ontwikkelaars. Je kunt nog claimen dat die laatste twee vooral inspringen op de noodzaak vanuit een positieve ambitie kinderen de rekenkundige fundamenten aan te leren die in het basisonderwijs ontbreken. Maar dan nog speelt er overduidelijk een financiële prikkel mee. En dat is het gevolg van de marktwerking in het onderwijs: leerkrachten en directeuren schreven me over de felle competitie tussen uitgevers van rekenboeken. Ze vechten elkaar soms de tent uit om op goede voet te komen met een scholengemeenschap. Want daar zit de business.

En daarom beste ouders en verzorgers: kom in actie! Werp een extra blik in de rekenschriften van je kind en stel vragen over de voortgang. Ga in de ouderraad of de medezeggenschapsraad als het nodig is. Informeer jezelf en stel jezelf de vraag of je de rekenmethode van je kinderen kunt volgen. Want er zijn ook voorbeelden van scholen die er wel in slagen tegen de stroom in te zwemmen. Het kan dus wel!

Dr. Tjip de Jong is wetenschapper, docent en organisatieadviseur. Samen met prof. dr. Joseph Kessels schreef hij onder andere het filosofieboek Denken in organisaties, pleidooi voor een nieuwe Verlichting.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.