Recensie

De zielenroerselen van een ‘slimme’ koelkast

Beeldende kunst Op de tentoonstelling ‘A world without us’ verkennen kunstenaars de wereld nadat de mens zichzelf heeft uitgeroeid.

De ArchaeaBot van Anna Dumitriu en Alex May op de tentoonstelling A world without us. Foto Vanessa Graf

‘Ogenblik, ik moet eerst even de robots aanzetten.” De tentoonstelling A world without us brengt kunstwerken bijeen die de wereld zonder mensen verkennen. Het ‘post-anthropoceen’: een wereld waarin de mens zo stom is geweest zichzelf uit te roeien. Bedreigingen als klimaatopwarming en kunstmatige intelligentie die de mens voorbijstreeft maken dat doembeeld iets om bij stil te staan. Maar het is ook niet zo pregnant dat er robots door een kunstruimte kunnen rijden zonder dat de baliemedewerker van vlees en bloed eerst op een knopje drukt.

Die robots van kunstenaars Katrin Hochschuh en Adam Donovan zijn het meest vertederende werk op de kleine expositie bij Impakt, centrum voor mediacultuur in Utrecht. De Empathy Swarm bestaat uit een groepje kleine robots op wieltjes. Ze vormen formaties, trekken naar elkaar toe, tikken zachtjes tegen je schoen aan. Het lijkt alsof ze contact willen maken. Of zijn die gevoelens van genegenheid niet meer dan menselijke projectie?

Minirobots van de Empathy Swarm van kunstenaars Katrin Hochschuh en Adam Donovan.

Foto Hochschuh en Donovan

Halverwege de duur van de tentoonstelling wordt de Empathy Swarm vervangen door Antisocial Swarm Robots van Anna Dumitriu en Alex May, mini-robots die juist van elkaar wegblijven. Treffend laat de Empathy Swarm zien hoe weinig nodig is om empathie op te wekken voor een levenloos object. Het roept de vraag op waarom de mens dan soms zo’n slechte zorg draagt voor zijn natuurlijke omgeving.

Die kwestie wordt verder verkend in de video Aqua_forensic: Underwater Interception of Biotweaking in the Aquatocene. Deze video, een samenwerking tussen kunstenaars en wetenschappers en vrijwillige onderzoekers, toont de zoektocht naar onzichtbare farmaceutische en chemische residuen in de oceanen, zeeën en rivieren van onze planeet. Hoe kunnen we ons verantwoordelijk voelen voor onwaarneembare vervuiling? Van het werk is alleen een wat droge videopresentatie te zien: dit is geen kunst die de zintuigen moet prikkelen, dit is kunst die ideeën wil overbrengen.

Slim witgoed

Visueel veel meer sprankelend is de video GreenScreenRefrigeratorAction (2010) van de Britse kunstenaar Mark Leckey (winnaar Turner Prize 2008). De film toont een een glimmende zwarte Samsung ‘smart’ koelkast voor een groen scherm waarop beelden worden geprojecteerd, onder andere van andere Samsungproducten en levensmiddelen. Wat klinkt zijn de geautotunede zielenroerselen van deze slimme koelkast. Stacatto en met angstige stem dreunt het stuk witgoed zijn eigenschappen op: „moet op rechte vloer geplaatst worden, immense opslagruimte, roestvrijstalen deurknop.” Zoals Leckey het verbeeldt lijkt het inderdaad behoorlijk eenzaam om een koelkast te zijn. Half bij bewustzijn, opgesloten in een koele container. Maar goed, daar heb je onze empathie met de dingen weer.

Hoe een levensvorm eruit kan zien nadat de aarde voor mensen onleefbaar is geworden verkent een ander werk van Antisocial Swarm-ontwerpers Dumitriu en May. De ArchaeaBot is geïnspireerd op archaea, een type oerbacteriën die tot de alleroudste levensvormen worden gerekend. Ze kunnen overleven bij extreem hoge en extreem lage temperaturen. In een klein aquarium bij Impakt tikt de ArchaeaBot met mechanische armen lusteloos tegen het glas. Is dit echt wat de mens nalaat?

Mocht er ooit een wereld ontstaan zonder mensen dan mogen we hopen dat we erbij zijn, om te zien hoe het er werkelijk uitziet.

Correctie (3-12-2018): Bij de foto van ‘ArchaeaBot’ stond de verkeerde naam van de fotograaf. Dat is gecorrigeerd.

    • Thomas van Huut