NRC checkt: ‘Elke euro aan geboortebeperking levert 120 euro op’

Dat zei VVD-Kamerlid Wybren van Haga in televisieprogramma Pauw.

Foto Jerry Lampen/ANP

De aanleiding

Wybren van Haga (VVD) presenteerde op maandagavond in Pauw een plan om geld voor ontwikkelingssamenwerking primair te besteden aan geboortebeperking. Hij noemde dit „een heel simpel verhaal”: „Eerst ga je geboorte beperken, dan inenten, dan zorgen dat er geen ondervoeding is, pas veel later ga je genderneutrale wc’s bouwen.” Elke euro die besteed wordt aan geboortebeperking levert volgens Van Haga uiteindelijk 120 euro op. Terwijl elke euro die wordt uitgegeven aan inenting 43 euro oplevert.

Waar is het op gebaseerd?

Van Haga noemt in de uitzending GAVI (Global Alliance for Vaccines and Immunization). Van Haga: „Die zeggen ook: het moet een totaalpakket zijn. Maar toegang tot en kennis van anticonceptie geeft het hoogste rendement.” Desgevraagd stuurt de VVD-fractie verder een document van kenniscentrum Rutgers, waarin staat dat „investeringen in Seksuele en Reproductieve Gezondheid en Rechten en behoefte aan anticonceptie – na handelsakkoorden – het meest rendabel zijn”. Rutgers baseert zich weer op het in de Verenigde Staten gevestigde Copenhagen Consensus Center. Deze denktank schrijft dat geld dat wordt besteed aan geboortebeperking zichzelf ruim terugbetaalt. „Een universele toegang tot seksuele en reproductieve gezondheid in 2030” en wereldwijde, algehele toegang tot anticonceptie in 2040 leidt tot ongeveer 120 dollar rendement op iedere uitgegeven dollar. Volgens Bjørn Lomborg, de Deense econoom die voorzitter is van de denktank, zou dit jaarlijks 3,6 miljard dollar kosten, maar zou het 432 miljard dollar opleveren.

En, klopt het?

Het onderliggende onderzoek van het Copenhagen Consensus Center is een stuk genuanceerder. De auteurs, Hans-Peter Kohler en Jere Behrman, verbonden aan de Universiteit van Pennsylvania, hebben een kosten-batenanalyse van geboortebeperking onderzocht. Ze plaatsen veel kanttekeningen bij hun schatting (iedere geïnvesteerde dollar levert 90 tot 150 dollar op). Vast staat dat er economische baten zijn, schrijven ze. De sterfte onder vrouwen en kinderen neemt af, minder mensen zullen een beroep doen op sociale voorzieningen, meer vrouwen zullen werken. Maar: veel van deze effecten zijn slecht te onderzoeken, schrijven ze, want onderzoek ‘overschat’ de baten en ‘onderschat’ de kosten. „De empirische basis voor deze [...] berekeningen blijft enigszins zwak.”

Copenhagen Consensus Center schrijft zelf dat „schattingen in de literatuur sterk variëren”. Zo wordt een onderzoek van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) van de Verenigde Naties genoemd, uit 2014. Volgens de WHO kan „elke dollar die wordt besteed aan gezinsplanning, tussen twee en zes dollar besparen”. Nog steeds een fors rendement, zoals Van Haga het noemde, maar bij lange na geen 120 dollar. Ook is er in 2009 onderzoek gedaan door USAID naar de kosten en baten van geboortebeperking in Kenia. Daar zou iedere dollar circa vier dollar rendement opleveren.

Van Haga heeft het in Pauw over „allerlei instanties” die dit thema onderzocht hebben. GAVI, dat Van Haga in de uitzending van Pauw noemt, heeft wel het effect van vaccinaties onderzocht, maar niet van geboortebeperking, zegt een woordvoerder. Iedere dollar die in de 96 armste landen wordt uitgegeven, levert volgens GAVI 44 dollar op. Maar een vergelijking met het geboortebeperking-onderzoek is niet te maken.

Welk onderzoek klopt? Clara Mulder, hoogleraar demografie en ruimte aan de Rijksuniversiteit Groningen, schrijft in een reactie dat een kosten-batenanalyse van geboortebeperking „nauwelijks mogelijk” is. „Het hangt ervan af wat je meeneemt in de berekeningen en ook dan moet je rekening houden met veel onzekerheden, die zich opstapelen totdat je op enorme foutmarges uitkomt.”

Conclusie

De stelling dat elke geïnvesteerde euro in geboortebeperking 120 euro oplevert, is onvoldoende aangetoond en waarschijnlijk nooit te bewijzen. We beoordelen de uitspraak daarom als niet te checken.

Ook een bewering zien langskomen die je gecheckt wilt zien? Mail nrccheckt@nrc.nl of tip via Twitter met de hashtag #nrccheckt
    • Guus Valk