Vertrekkend Unilever-topman Polman: een idealist in een wereld van geld

Paul Polman

Paul Polman geloofde dat zo veel mogelijk geld verdienen én oog hebben voor de mens en de planeet samen konden gaan. Aan het eind van zijn leiderschap stuitte hij op de macht van beleggers, en moest hij zijn koers bijstellen.

Paul Polman poseert voor de fotograaf, met op de achtergrond een selectie van Unilever-producten. Foto Simon Dawson/Bloomberg

Paul Polman heeft afgelopen tien jaar állebei gedaan, vindt president-commissaris Marijn Dekkers. Als topman van Unilever heeft Polman zowel „verantwoordelijk kapitalisme” bedreven, met zijn oog voor de mens en planeet, als de aandeelhouders een „uitstekend rendement” bezorgd.

Na tien jaar stapt Polman op als bestuursvoorzitter, maakte het levensmiddelenconcern donderdag bekend. De lovende woorden van Dekkers, tijdens een telefonische persconferentie, illustreren wat Polman steeds heeft geprobeerd: balanceren. Zo duurzaam mogelijk zijn, versus zo veel mogelijk winst maken – hoewel deze twee in zijn visie juist prima samengingen.

Jarenlang werd de Nederlander bewonderd om zijn balanceeract. Onder zijn leiding was Unilever (161.000 werknemers) meermaals industry leader in de Dow Jones Sustainability Index, én liet het bedrijf consistente groei zien. In het staartje van zijn leiderschap raakte Polman echter in de problemen en moest hij zijn koers bijstellen, in het voordeel van de aandeelhouders. De macht van deze groep, die naar Polmans smaak niet te groot mocht zijn, bleek hij toch te hebben onderschat.

Lees ook: Hoe Unilever het verzet van Britse aandeelhouders onderschatte

Daarmee heeft zijn terugtreden echter „absoluut niet” te maken, aldus president-commissaris Dekkers. Na tien jaar vond Polman het gewoon wel mooi geweest.

Handige prater

Paul Polman (Enschede, 1956) was tien jaar geleden een aantrekkelijke kandidaat. „Hij had bij Procter & Gamble én bij Nestlé gewerkt, hij kende de industrie”, zegt Jeroen van der Veer, destijds commissaris bij Unilever. Andersom wilde Polman ook graag, herinnert toenmalig commissaris Kees Storm zich. „Het was zijn droom om dit bedrijf te leiden, zei hij.”

Met Polman haalde Unilever bewust een topman met een agenda binnen. „Van begin af aan was duidelijk dat hij veel breder keek dan het volgende kwartaalresultaat”, zegt Van der Veer. De publicatie van de kwartaalcijfers schafte Polman dan ook direct af. „Ik was daar heel erg tegen”, zegt Storm. „Aandeelhouders zijn belangrijk en hebben recht op kwartaalcijfers, zei ik. Ik dacht ook dat de koers ervan omlaag zou gaan, maar ik heb ongelijk gekregen.”

Een jaar na zijn aantreden kwam Polman met zijn ambitieuze Sustainable Living Plan. De belangrijkste beloftes: in 2020 heeft Unilever zijn milieuschade gehalveerd en de gezondheid en arbeidsomstandigheden van miljoenen mensen verbeterd. De aandeelhouders werden niet vergeten: in dezelfde periode zou de omzet verdubbelen. Polman nam vervolgens ook „eigenaarschap”, zegt Van der Veer, door keer op keer het verhaal te vertellen.

Daarmee onderscheidt Polman zich van andere bestuursvoorzitters van grote Nederlandse bedrijven, die schuw zijn. Polman is wél zichtbaar, in interviews, bij internationale clubs zoals het World Economic Forum in Davos, en op Twitter. Met zijn dagelijkse tweets, soms inclusief selfie, is hij een zeldzaamheid onder Nederlandse bazen.

Lees ook het profiel van de nieuwe Unilever-topman Alan Jope: Gemoedelijke Schot met Unilever-bloed

Polman, die als jongen nog priester wilde worden, is een handige prater, die feiten en cijfers zo uit zijn mouw schudt, net als voorbeelden om zijn punt te onderbouwen. Een van Polmans favorieten: het voordeel van lichtere verpakkingen. Goed voor de planeet én een kostenbesparing, dus ook goed voor de aandeelhouders. „Daar zit hij vol mee”, zegt oud-commissaris Kees Storm. En hij geniet ervan. „Dan gaat zijn gezicht helemaal open en raakt hij in vervoering.”

Polman is niet alleen charmant, hij kan ook bot zijn. Bijvoorbeeld toen hij in 2015 in zakenblad Forbes duidelijk maakte dat zijn aandeelhouders echt niet zijn enige prioriteit zijn. „Ik werk niet alleen voor hen.” Om daar aan toe te voegen: „Slavernij is allang afgeschaft.” Hij kan „kribbig” reageren als mensen doorvragen over dingen die hij onbelangrijk vindt, zegt een vertegenwoordiger van een grote Nederlandse aandeelhouder. „Als beleggers bijvoorbeeld willen weten hoe de shampoo het afgelopen kwartaal heeft gedaan.” Ook journalisten kunnen Polman zichtbaar irriteren, onlangs nog in een interview in het Algemeen Dagblad. Oud-commissaris Storm: „Bepaalde media houden tegenwoordig niet op met dezelfde vraag te stellen. Daar wordt hij kriegel van.”

Beleggers plezieren

Het ongewenste overnamebod van rivaal Kraft Heinz, begin vorig jaar, betekende een keerpunt. Dat dwong Polman zijn koers te corrigeren. Hoewel hij de overname snel wist af te wenden kwam hij daarna wel in actie om aandeelhouders te plezieren. Zij hadden een flinke overnamepremie kunnen verdienen, dus kwam Unilever met een reeks cadeautjes voor beleggers: het dividend en de winstdoelstelling gingen omhoog, en Unilever zou voor 5 miljard euro aan eigen aandelen opkopen, wat de koers doorgaans opdrijft. Dat laatste heeft Polman eerder weggezet als „financial engineering”, zo schreef de Wall Street Journal, financieel gegoochel.

Polman wendde een ongewenste overname af maar moest daarna beleggers ‘compenseren’

Dit jaar bleek nog duidelijker hoeveel macht aandeelhouders kunnen hebben. In een poging het bedrijf slagvaardiger te maken wil Polman de dubbele nationaliteit van Unilever afschaffen. De top wil van Unilever een puur Nederlands bedrijf maken, een NV. De aandeelhouders in het Britse Unilever Plc, die het plan moesten goedkeuren, bleken daar echter zwaar op tegen. Overvallen door zo veel tegenstand trok de bedrijfstop het voorstel nog voor de stemming in.

Met de actie beschadigde Polman zichzelf, want hoe heeft hij dit zo verkeerd kunnen inschatten? Én creëerde hij een nederlaag voor premier Mark Rutte, die halsoverkop besloot de omstreden dividendbelasting dan toch maar niet af te schaffen. Dat plan was er namelijk vooral om Unilever naar Nederland te lokken.

Lees ook dit interview met Paul Polman over zijn groene ambities

Polman reageert chagrijnig als het AD hem spreekt over het debacle. Op de vraag of hij de geschiedenisboeken in zal gaan als de man die de dividendbelasting wilde afschaffen, zegt hij: „Dat is toch volledig belachelijk. Ik denk dat jij in een te klein land woont en te klein denkt. Ik denk dat de meeste mensen in de wereld wel zien wat wij als bedrijf aan het doen zijn.”

Het is nog onduidelijk hoe bepalend de laatste fase van zijn leiderschap is voor zijn nalatenschap. Wie naar de cijfers kijkt ziet in elk geval dat Unilever de afgelopen tien jaar goed heeft gepresteerd. De beurskoers steeg van 16 euro naar 49 euro, het aandeel is winstgevender dan dat van concurrenten Procter & Gamble en Nestlé. De omzet steeg van 40 miljard euro naar 54 miljard euro vorig jaar. De beloofde verdubbeling van de omzet is nog niet in zicht. De deadline voor het halveren van de milieuschade heeft Unilever naar achteren geschoven.

Maar op het gebied van duurzaamheid heeft Polman wel degelijk wat bereikt, zegt Heske Verburg, directeur van Solidaridad, een ngo. Hij heeft het onderwerp „salonfähig” gemaakt. Solidaridad werkte samen met Unilever aan betere omstandigheden voor palmolie-, thee- en cacaoboeren. Het is volgens Verburg echter niet gelukt om de beloofde 1 miljoen mensen een beter inkomen te bieden. „Daarvoor was te weinig geld, maar we hebben best wat bereikt.” Als iets Unilever níét lukt is daar is veel aandacht voor. „Ze maken zich kwetsbaar door op al die podia te klimmen”, zegt Verburg. De kritiek vindt ze ze „niet altijd” terecht.

Het is een „dunne lijn”, zegt een vertegenwoordiger van een grote Nederlandse aandeelhouder. Unilever moet ambitieus én realistisch zijn. Sommige dingen lukken niet, andere wel. „Bijvoorbeeld op het gebied van afval zijn er enorme reducties geweest. Dat is goed voor de planeet én een kostenbesparing.”

Paul Polman had het zelf niet beter kunnen zeggen.

    • Teri van der Heijden
    • Geertje Tuenter