Het regent grafiet uit de fabriek van Tata Steel: ‘Was handen en groente, maar er is geen accuut gevaar’

Milieuvervuiling Zwart stof uit de staalfabriek van Tata Steel dwarrelt sinds deze zomer neer in Wijk aan Zee. Of de ‘grafietregens’ gevaarlijk zijn, weet niemand.

Onder de rook van Tata Steel krijgen bewoners regelmatig te maken met grafietregens. Foto Jasper Juinen / Bloomberg

„Het is belangrijk dat we elkaar treffen”, begint burgemeester Martijn Smit (PvdA) de bewonersbijeenkomst in Wijk aan Zee. „Daar is dit dorp ook goed in.” Wat heet. Zo’n 370 dorpelingen zijn deze woensdagavond naar sporthal De Moriaan getogen, er kan nauwelijks iemand bij.

De bewoners komen niet voor de gezelligheid, ze willen antwoorden. Van de aanwezige vertegenwoordigers van de GGD, de provincie Noord-Holland, het RIVM, en vooral van Hans van den Berg, directeur van Tata Steel IJmuiden, de staalfabriek die tegen de dorpsgrens schurkt.

Sinds deze zomer vinden inwoners van het kleine kustdorpje regelmatig een laag zwarte stof op raamkozijnen, auto’s en speelplaatsen, en ook binnenshuis – het spul zit eigenlijk overal. Oorzaak zijn ‘grafietregens’, zwarte wolken met glinsterende stofdeeltjes die periodiek neerdwarrelen op Beverwijk, Velsen en Wijk aan Zee.

De wolken komen van Harsco, een bedrijf dat op het terrein van Tata Steel zit en onlosmakelijk is verbonden met de staalfabrikant. Harsco maakt van slak – een restproduct uit de hoogovens en de oxystaalfabriek van Tata– grondstoffen voor onder meer cement. Dat doet het bedrijf door enorme pannen slak leeg te kieperen in een open slakput.

Vroeger was dat gekoelde slak. In 2015 is Harsco overgegaan op ‘warmkiepen’, legt Tata-directeur Van den Berg geduldig uit, om stank tegen te gaan. Aanvankelijk ging dat prima. Maar deze zomer is de samenstelling van de grondstoffen voor de staalproductie iets veranderd en sindsdien gaat het slakkiepen gepaard met ongecontroleerde explosies en uitstoot van enorme stofwolken. Heel vervelend, vindt hij zelf ook. Over maximaal anderhalf jaar staat er een hal over de slakputten en is het probleem verholpen, belooft Van den Berg. Tot die tijd komen schoonmaakploegen van Tata op afroep het stof wegpoetsen van de speeltoestellen, ramen en auto’s van omwonenden, maar dat vindt het dorp niet genoeg. In Wijk aan Zee groeit de onvrede over de buurman. Want als het niet grafietregens zijn, dan is het wel iets anders. Stikstofoxiden. Vieze gele wolken. PAK’s. Fijnstof. Een man: „Ik zit al voor de zoveelste keer op een bijeenkomst met Tata. Geen instantie treedt op.”

Groente schillen

De grote vraag voor de bewoners deze avond is: wát zit er in die zwarte neerslag? En is dat slecht?

Rinske Keuken van de GGD tovert een tabel tevoorschijn. Daarop staan de resultaten van een monster dat Tata zelf heeft laten onderzoeken. Bovenaan zoals verwacht: grafiet (koolstof), 18 procent. Verder vooral veel zwavel en metalen als ijzer, zink en vanadium. Een klein deel (5 procent) is niet te herleiden.

"De GGD zegt: stofzuig je grasveld, doe je ramen dicht, maar het kan geen kwaad?"

Is dat nu goed nieuws of niet, wil de zaal weten. Acuut gevaar is er niet zegt Keuken. „Maar wat het betekent voor de gezondheid op de langere termijn kan ik niet zeggen.” De GGD-vrouw heeft wel een advies voor de dorpsbewoners. „Voorkom contact, was je handen en was of schil de groente uit de groentetuin.” Boegeroep. Een man roept: „De GGD zegt: stofzuig je grasveld, doe je ramen dicht, maar het kan geen kwaad?” 

Wat de argwaan voedde, is dat Tata eerst een summiere samenvatting van de testresultaten gaf. Uit onvrede stuurden een paar inwonenden zelf een ‘veegmonster’ op naar een laboratorium – welke willen ze niet zeggen. Die uitslag, die vorige week bij de Dorpsraad van Wijk aan Zee binnenkwam, stelde bewoners nog minder gerust. In het monster bleek vanadium, zink, chroom en lood te zitten, en zelfs beetjes kobalt en arseen.

Nu blijkt dat die alarmerende lijst deels overeenkomt met die van Tata, maar niemand die weet of je er ziek van wordt. Een vrouw: „Wij krijgen het advies handen te wassen, maar adviseert de GGD ook de scholen in het dorp? Ik hoor mijn kinderen er niet over. We hóren niet eens wanneer er zo’n grafietregen is.” Tata belooft een sms-service.

De hardste kritiek is voor de gedeputeerde Adnan Tekin (PvdA), die begint met een betoog over hoe de verantwoordelijkheid verdeeld is over de provincie, de Inspectie en de Omgevingsdienst. Die laatste instantie heeft sinds deze zomer al 21 dwangsommen aan Harsco opgelegd voor de grafietregens, à 5.000 euro per stuk. Een lachertje, vindt de zaal.

Lees ook: WHO: 7 miljoen doden door fijnstof

Het dorp, vanouds geduldig tegenover de staalfabriek waar 9000 mensen werken en die in de top-3 staat van grootste CO2-uitstoters van Nederland, vindt dat de overheid harder moet optreden tegen de milieuvervuiling. Hoe zit het bijvoorbeeld met die toestemming die de provincie aan Tata heeft gegeven om de Europese normen voor stikstofoxiden te overschrijden, en waar de inspectie nu tegen in beroep is gegaan? Tekin weert de vraag af. Waarom heeft het dorp niks meer gehoord van die kankerverwekkende PAK’s waar Tata vorig jaar een dwangsom voor zou krijgen? En weten de autoriteiten wel dat de fijnstofmeter bij het sportterrein héél vaak hoog uitslaat?

Longklachten

De grafiet baart Luc Verkouteren, huisarts in IJmuiden en ook aanwezig in de zaal, niet de meeste zorgen („al is vanadium gewoon kankerverwekkend, hè”). Wel de stikstofoxiden en de fijnstof in de lucht, die voor een behoorlijk deel van Tata komen.

Met vakgenoten heeft Verkouteren het over de huidirritatie, de hart- en vaatziekten en de longklachten die ze vaak bij patiënten zien. „We wéten dat de lucht in deze regio vuiler is, dat is keer op keer vastgesteld. Toch worden de grenzen steeds opgerekt, Tata krijgt steeds weer nieuwe ontheffingen. Dit gebied is een beetje het afvoerputje.”

    • Carola Houtekamer
    • Joris Kooiman