Bier? Chips? De verleiders worden water, fruit, groente en volkoren

Supermarkt Gezond leven, eten, drinken. Het kersverse Preventieakkoord moet ervoor zorgen dat consumenten vaker gezonde producten kopen. Wat verandert er in de supermarkt?

Soms gaat het om kleine, bijna onzichtbare prikkels, soms zijn het harde ingrepen die Nederlanders tot gezondere keuzes moeten bewegen. Foto David van Dam

Aan het schap bij Hoogvliet in de Haagse Theresiastraat hangt een bordje: „Bierstunt, 2 halen, 1 betalen”. De actie doet het kennelijk goed, want terwijl de rest van het schap nog vol staat, zijn alle blikjes Heineken op.

Alcohol met 50 procent korting, dat mag over twee of drie jaar niet meer. Staatssecretaris Paul Blokhuis (Volksgezondheid, ChristenUnie) kondigde bij de presentatie van het Nationaal Preventieakkoord aan dat de korting op alcohol over twee à drie jaar niet meer dan 25 procent van de reguliere prijs mag bedragen.

Het is een van de maatregelen om problematisch alcoholgebruik tegen te gaan. En problematisch alcoholgebruik is een van de drie kwesties die Blokhuis met dit akkoord wil aanpakken. Roken en overgewicht moeten ook flink omlaag, zo hebben bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties en zijn ministerie afgesproken.

Het grootste deel van ons eten en drinken kopen we in de supermarkt. En ook ons bier, onze wijn en sigaretten. Alcohol is goed voor 7 procent van de omzet, tabak voor 6 procent. Dat moet de komende jaren omlaag. Soms gaat het om kleine, bijna onzichtbare prikkels, soms zijn het harde ingrepen die Nederlanders tot gezondere keuzes moeten bewegen.

In het monumentale pand van Hoogvliet geeft een galerij met cafétafels uitzicht over de hele winkel. Marc Jansen, directeur van het Centraal Bureau Levensmiddelenhandel, kijkt van bovenaf op de schappen en vertelt over de opdracht aan zijn leden, de Nederlandse supermarkten, van Albert Heijn tot Vomar. Vlak onder hem: een schap vol chocola. Aan de overkant groente en fruit.

Jansen blikt nog even terug op de totstandkoming van het akkoord. Hij vond het pittige onderhandelingen, waarbij overheid en gezondheidsorganisaties in zijn ogen soms onredelijke eisen stelden aan supermarkten en voedingsindustrie. „Je kunt ons niet vragen om afspraken te maken over de prijzen van alcohol- of suikerhoudende dranken. Dat verbiedt de Nederlandse Mededingingsautoriteit ons.”

Alle harde ingrepen voor ongezonde voeding en alcohol gingen gaandeweg van tafel

Bij de onderhandelingstafel over roken was het bedrijfsleven niet welkom. Hier zijn dan ook wettelijke maatregelen uitgekomen die verder gaan dan wat aan de andere tafels is afgesproken. Je zou kunnen zeggen dat de industrie goed onderhandeld heeft: alle harde ingrepen voor ongezonde voeding en alcohol gingen gaandeweg van tafel.

Op het resultaat kwam, onvermijdelijk, kritiek: zonder suikertaks of aanbodbeperking bereik je weinig, de industrie had harder aangepakt moeten worden. Aan de andere kant klonk het geluid dat verwoord werd in een tweet van Geert Wilders (PVV): „Welkom in Noord-Korea. De staat bepaalt hoe we leven.”

De tabakskast

Worden supermarkten straks staatswinkels? Marc Jansen wijst naar de servicebalie. Daar staan nu nog de pakjes sigaretten en shag rijen dik in metershoge kasten. In 2020 moeten ze onzichtbaar zijn, verstopt achter deuren. Het is een eerder gemaakte afspraak, herhaald in het Preventieakkoord. Nieuw is dat de pakjes allemaal dezelfde groen-bruine kleur krijgen. Waarom stoppen supermarkten er niet mee, zoals Lidl en Kruidvat al deden? Jansen: „Je kunt ook zeggen: waarom verbiedt de overheid het niet? En waarom zouden wij ermee stoppen als de overheid dat niet durft te beslissen?”

De rookmaatregelen zijn overzichtelijk voor supermarkten. De regels zijn duidelijk, iedereen moet zich eraan houden, en het betreft een klein, afgebakend deel van de winkel.

Het drankenschap

Verderop in de winkel, waar bier en wijn staan, is ‘preventie’ een ander verhaal. Het begint al met de vraag: is alcohol een normaal product, net als brood of toetjes, of is alcohol per definitie slecht? Het eerste, vindt Marc Jansen. Misbruik bestrijd je niet in de supermarkt.

Het Preventieakkoord is mild voor alcohol. De allergoedkoopste blikken bier, 45 cent voor een halve liter Holtland bij Hoogvliet, verdwijnen (nog) niet. Een minimumprijs, iets waar maatschappelijke partijen op aandrongen om probleemdrinkers te ontmoedigen, haalde het niet. Zo’n minimumprijs wordt wel onderzocht. Het CBL is uitgesproken tegenstander. „Dan tref je ook de mensen die normaal met alcohol omgaan. Wijs liever op de gevaren.”

Lees ook: Hoe slecht is alcohol nu echt?

In het Preventieakkoord staat dat het aantal scholieren dat ooit heeft gedronken moet dalen van 45 naar 25 procent. Bij tests bleek dat zes op de tien minderjarigen probleemloos alcohol kunnen kopen. Ook de supermarkten moeten zich dat aantrekken. Supers doen het beter dan slijters of horeca, zegt Jansen. „We leiden 100.000 kassières per jaar op”, zegt hij. Zijn die niet gewoon te jong? Jansen legt de bal bij de gemeenten: „Controleer ons maar, en leg boetes op. Hetzelfde geldt voor sigaretten. Ik denk dat handhaving niet altijd prioriteit nummer 1 is.”

Een lichtere winkel

Aan de overkant op de galerij zit een groepje scholieren. Sigaretten en drank mogen ze hier niet kopen. Roze koeken en cola: zoveel ze willen. Dat zal niet veranderen ook. Obesitas is een veelkoppig monster zonder simpele oplossingen, lees je in het akkoord tussen de regels door. Prijsprikkels en keuzebeperking werken, zegt onder meer het rijksinstituut voor volksgezondheid RIVM, dat de plannen voor het ministerie doorrekende. Maar cola light wordt straks niet aantrekkelijker voor die scholieren. Het plan om de verbruiksbelasting op light te laten dalen, ging van tafel.

Sigaretten en drank mogen scholieren niet kopen. Roze koeken en cola: zoveel ze willen

Wat zien we dan straks wél in de supermarkt? Het aantal verkochte friscalorieën van A-merken moet met 30 procent omlaag. Dat kan door suiker in drankjes te verminderen, maar ook door meer light en water te verkopen. Daar is al steeds meer vraag naar. En supermarkten kunnen helpen, zegt Jansen, door bij het schap te laten zien welke drankjes weinig of geen suiker bevatten, zoals bij Plus en Albert Heijn.

Lees ook Supermarkten niet langer tegen logo ongezond eten

Wat we ook gaan zien: een nieuw voedselkeuzelogo dat in één oogopslag toont hoe (on)gezond een product is. Dat moet er in 2020 zijn. De supermarkten, met hun huismerken goed voor gemiddeld 25 procent van de omzet in de winkel, pleiten voor het Franse Nutriscore-label. Daarbij krijgt een product een ‘stempel’ van groen (A) tot rood (E). „Vroeger wilden we geen stoplicht, want dan kleurt de halve winkel rood. Nu denken we: hoe erg is dat? De consument denkt zelf ook na, die weet heus wel dat chocola niet gezond is. Als je er zin in hebt, koop je het toch wel.”

Sommige veranderingen in de supermarkten zullen klanten niet meteen opvallen. Die zijn al langer gaande, zegt Jansen. „De supermarkt wordt geleidelijk lichter in calorieën. Alle categorieën worden onder handen genomen, de ongezondste producten gaan eruit, en als we alle producten onder handen hebben genomen, beginnen we weer van voor af aan.” Het verminderen van suiker in zuivel, zoals in het akkoord staat, gebeurt stapsgewijs al – hoewel er volgens Blokhuis wel een schepje bovenop mag.

Lees ook: We eten te veel suiker, en dat is niet alleen maar onze eigen schuld

Wat ook anders moet: gezonde keuzes makkelijker maken, producten die in de Schijf van Vijf passen beter verkopen. Denk: water, groente, fruit, volkoren. Supermarkten moeten ons daartoe gaan „verleiden”, zoals ze ons nu verleiden bier en chips te kopen. Maar hoe? „Alles is marketing”, zegt Jansen zelf al. Hij zou graag ‘Schijf van Vijf’ op de paprika zetten, maar dat mag niet – Europa verbiedt gezondheidsclaims. Onderzocht wordt nu of dat anders kan.

In de tussentijd kunnen supermarkten ons alleen onzichtbare duwtjes in de goede richting geven, nudgen. Door gezond eten prominent in de aanbiedingsfolder te zetten bijvoorbeeld, gezonde recepten te verstrekken, de scanners gezonde alternatieven te laten bieden. Of door groente een ereplaats in de winkel te geven, en het aanbod aan gezonde producten uit te breiden. Best aantrekkelijk voor supermarkten, want is geen schap waarvan de omzet zo hard groeit als het groente- en fruitschap, meer dan 7 procent per jaar, volgens het CBL.

Wie zich afvraagt waarom supermarkten zich aan de afspraken uit het akkoord zouden houden, zal hier dan ook het antwoord moeten zoeken: er zit groei in gezond. Andere garanties zijn er overigens ook niet. Er staan geen sancties of maatregelen in het akkoord voor deelnemers die hun afspraken níét nakomen.

De Haagse Hoogvliet doet alvast een poging. Naast het groenteschap staat een kartonnen display, opgefleurd met Spongebob en Ninja Turtles. Die prijzen nu eens geen biscuits of zoete vruchtenkwarkjes aan – en dat mag straks ook niet meer – maar minikomkommers en snoeptomaatjes. En dan maar hopen dat de kinderen om tomaatjes gaan zeuren. Er is in elk geval genoeg, dit schap ligt nog vol.

    • Martine Kamsma
    • Geertje Tuenter