Zelfs de Zaterdagmoeders mogen van Erdogan niet meer betogen

Turkije

In het ‘Nieuwe Turkije’ van Erdogan is er steeds meer repressie van linkse en Koerdische organisaties.

De 82-jarige Emine Ocak werd hardhandig weggevoerd voor de 700ste bijeenkomst van de Zaterdagmoeders eind augustus, die door de autoriteiten was verboden. Foto Hayri Tunc/AFP

Bij de ingang van Galatasaray Lisesi, een school in de drukste winkelstraat van Istanbul, staan al maanden dranghekken, pantservoertuigen met waterkanonnen, en agenten met schilden. De veiligheidsmaatregelen moeten voorkomen dat een groepje vrouwen van boven de zestig, die bekend staan als de Zaterdagmoeders, bijeenkomen voor hun wekelijkse protest.

Het machtsvertoon wekt verbazing bij omstanders, want de Zaterdagmoeders zijn een van de oudste protestbewegingen van Turkije. Sinds 1995 komen ze bijeen om aandacht te vragen voor de verdwijning van hun naasten. Die zijn tijdens de burgeroorlog tussen het Turkse leger en de Koerdische terreurbeweging PKK in de jaren tachtig en negentig opgepakt en nooit meer teruggezien.

De bijeenkomst van de moeders is lang niet de enige vorm van protest die niet meer wordt getolereerd in Erdogans ‘Nieuwe Turkije’. De spontane protesten van arbeiders tegen de slechte werkomstandigheden bij de bouw van de nieuwe luchthaven leidden tot honderden arrestaties. En zondag botsten vrouwenrechtenactivisten, die in Istanbul bijeenkwamen voor hun jaarlijkse betoging tegen geweld tegen vrouwen, met de politie.

Er waren duizenden vrouwen op de betoging afgekomen. Ze wilden naar het Taksimplein lopen, maar de politie blokkeerde de weg. „Ik stond vooraan”, zegt Meltem Kolgazi, een fysioloog die meeliep als lid van de Progressieve Vrouwenraad. „De politie duwde ons terug. Vrouwen raakten gewond door de wapenschilden. Het verbod op ons protest en andere betogingen zijn een indicatie van het repressieve en reactionaire beleid van Erdogans nieuwe regime.”

Vooral het verbod op het protest van de Zaterdagmoeders heeft veel wenkbrauwen doen fronsen. Turken vragen zich af waarom een bijeenkomst die zo lang zonder problemen werd gehouden, ineens is verboden. „Dat vragen wij ons ook nog steeds af”, zegt Maside Ocak, de dochter van een van de Zaterdagmoeders. „Omstanders en winkeliers vonden het prima dat we daar stonden. De politie hield een oogje in het zeil tijdens de golf van terreuraanslagen.”

Ze hebben de hoop al lang geleden opgegeven dat hun naasten nog in leven zijn

‘Uw probleem is mijn probleem’

De toenmalige premier Erdogan had in 2011 zelfs een ontmoeting met de Zaterdagmoeders, waarin hij ze beloofde hun verdwenen kinderen te vinden. „Uw probleem is het probleem van mijn kabinet”, zei hij. Het waren andere tijden. Erdogan stond welwillender tegenover de Koerdische zaak, en zou een jaar later vredesbesprekingen beginnen met de PKK. Inmiddels is het weer oorlog.

De zevenhonderdste bijeenkomst van de Zaterdagmoeders zou eind augustus zijn. Maar de politie voorkwam met traangas en waterkanonnen dat ze zich verzamelden. Tientallen mensen werden aangehouden, onder wie de 82-jarige moeder Emine Ocak. Foto’s van de hardhandige wijze waarop ze werd afgevoerd, leidden tot grote ophef in Turkije.

De gouverneur van Istanbul zei dat de bijeenkomst is verboden omdat die werd aangekondigd op socialemedia-accounts van de PKK. Minister van Binnenlandse Zaken Soylu, niet wars van harde uitspraken, zei: „Ze proberen het concept moederschap te gebruiken om zichzelf als slachtoffers te presenteren. Moeten we een oogje dichtknijpen wanneer moederschap wordt gebruikt om een terreurgroep te ondersteunen?”

Gülseren Yoleri, hoofd de Mensenrechten Associatie in Istanbul, denkt dat het verbod het gevolg is van de invoering van het presidentiële systeem. „Gouverneurs kregen meer bestuurlijke verantwoordelijkheden. En het recht om te demonstreren werd met een nieuwe wet ingeperkt, ook al werd de noodtoestand opgeheven. Dit is ongrondwettig.” De gouverneur van Istanbul reageerde niet op vragen van deze krant.

De Mensenrechten Associatie, opgericht in 1986, is de oudste mensenrechtenrechtenorganisatie van Turkije en telt ruim 10.000 leden in heel Turkije. Maar sinds 25 augustus geldt er een verbod op al hun bijeenkomsten, vertelt Yoleri. „Onze betoging tegen de detentie van zieke gevangenen in Diyarbakir, op dezelfde dag als die van de Zaterdagmoeders, werd ook verboden. We hebben zulke repressie nog nooit meegemaakt.”

Lees ook over recente protesten van Turkse arbeiders, waarbij honderden arrestaties werden verricht.

Dat zegt ook Emma Sinclair-Webb, Turkije-directeur van Human Rights Watch. Ze noemt het opbreken van het protest van de Zaterdagmoeders een „provocatieve daad”. „Het was een signaal aan Koerdische en linkse groepen dat ze hardhandig zal optreden. Het protest in Diyarbakir werd verboden met expliciete verwijzing naar de nieuwe veiligheidswet.”

Sinclair-Webb ziet de repressie als het gevolg van de politieke verhoudingen nu Erdogan in een alliantie zit met de nationalistische partij MHP. „Er zijn krachten binnen de staat ontketend, die vijandig staan tegenover het idee dat de regering in de jaren ’90 verantwoordelijk was voor mensenrechtenschendingen in het Koerdische zuidoosten. Dat was onderdeel van de strijd tegen terreur.”

De Zaterdagmoeders hebben al lang de hoop opgegeven dat hun naasten nog in leven zijn. Het gemartelde lichaam van Ocaks broer werd in 1995, vijftig dagen na zijn verdwijning, gevonden op een begraafplaats voor ongeïdentificeerde personen. „We eisen dat de regering de feiten boven water krijgt”, zegt Ocak. „Maar minister Soylu negeert internationale oproepen om deze zaken te heropenen. Hij probeert op die manier onder de schuldvraag uit te komen.”

    • Toon Beemsterboer