Recensie

David Lynch’ films analyseren moet je gewoon niet willen

Heruitgebracht Voorlopig blijft het hopen op een grote nieuwe speelfilm van David Lynch. Maar we hebben zijn oeuvre, en drie meesterwerken die nu opgepoetst terug zijn in de bioscoop.

The Elephant Man (1980) met John Hurt als John Merrick.

Best leuk, schilderen, meubel maken, ontwerpen, musiceren. Maar wanneer maakt hij weer een echte film? Cinefielen zijn licht verbitterd over David Lynch’ hardnekkige desinteresse voor speelfilms. Het was maar een expressievorm, zegt hij nu. Niet eens zijn favoriete. Moet zijn filmcarrière dan eindigen met Inland Empire (2006), in zijn fabelachtige oeuvre een natte scheet?

De frisheid van zijn recente tv-serie Twin Peaks: The Return biedt hoop; zo goed was Twin Peaks in 1989 geworden als Lynch die revolutionaire tv-serie niet halverwege verweesd had achtergelaten om Wild at Heart te draaien. Je bidt dat er zich nog films in de 72-jarige verbergen. Maar tot die tijd doen we het met drie digitaal afgestofte films die het Eye Filmmuseum deze week uitbrengt ter gelegenheid van de grote expositie over David Lynch in het Bonnefanten: The Elephant Man (1980), Lost Highway (1997) en Mulholland Drive (2001).

Lost Highway (1997) met Patricia Arquette en Baltazar Getty.
Lost Highway (1997) met Patricia Arquette en Balthazar Getty.

The Elephant Man markeert Lynch’ doorbraak naar de marge van de mainstream. De kunstwereld en de benevelde fans van ‘midnight movies’ waren verrukt over zijn industriële nachtmerrie Eraserhead (1976), vrucht van vijf jaar zwoegen met een cast en crew die tot een soort sekte verwerden. Alleen komiek Mel Brooks, een stiekeme intellectueel, zag indertijd in de „Jimmy Steward from Mars” een regisseur van grote films.

Mel Brooks overtuigde geldschieters om het genie hun miljoenen toe te vertrouwen, Lynch bewees met The Elephant Man koelbloedig genoeg te zijn om een Britse set te domineren waar de hoofdrolspeler, Anthony Hopkins, hem saboteerde. En tevens dat hij opportunistisch genoeg was om zijn troebele esthetiek – zwart-wit, stomende buizen, stampende machines, zoemende ketelmuziek – louter als ornament te gebruiken in een knappe, maar vrij conventionele en soms larmoyante biopic over de monsterlijk misvormde, engelachtige John Merrick, door een Victoriaanse chirurg uit zijn lijden verlost als circusfreak en daarna gepromoveerd tot attractie voor de upper class.

The Elephant Man kreeg acht Oscarnominaties, en Lynch verspeelde dat krediet niet met zijn door Dino De Laurentiis in flarden geknipte sf-epos Dune (1984). Waarna hij revanche nam met Blue Velvet (1986).

Mulholland Drive (1999) met Naomi Watts en Laura Harring.
Mulholland Drive (2001) met Naomi Watts en Laura Harring.

Lost Highway (1997) markeert een ander sleutelmoment. Hollywood had David Lynch toen uitgespuugd na zijn geflopte – en ondergewaardeerde – ‘prequel’ Twin Peaks: Fire Walk With Me (1992). Het tweeluik Lost Highway, gemaakt met Frans geld, zaaide verdeeldheid. In deel één desintegreert de liefde van de saxofonist Fred en de ongrijpbare Renee in kil wantrouwen. Een mefisto speelt ceremoniemeester in deze rit richting afgrond: hij en een mobiele telefoon zorgen voor de meest creepy scène die David Lynch ooit filmde. En dat zegt wat.

Als Fred, veroordeeld voor de gruwelmoord op Renee, halverwege in een dodencel zit, verandert hij onverklaarbaar in iemand anders: een jonge mecanicien die dan in een film noir-pastiche riskant overspel pleegt met het gangstermeisje Alice, Renees evenbeeld. Of spiegelbeeld, want Lost Highway is Alice door een gebroken spiegel: motieven, thema’s en personages keren terug, maar verwrongen en gefragmenteerd. Talloze scherven ontbreken.

Lees ook dit interview met David Lynch: ‘Wat ik wil schilderen is verval’

Zo’n raadselfilm moet je niet willen oplossen. Net als een sluitende droomanalyse krijgt dat snel iets potsierlijks. Zoals Alice in Lost Highway fluistert: „Je zult mij nooit krijgen.” Hou je het graag simpel, zie deel twee van Lost Highway dan als de droom van Fred.

Net zo kan je in dat andere tweeluik, Mulholland Drive, het misdaadmysterie van deel één zien als de droom van de stervende of dode Diana. In 2001 bleek de wereld er wel klaar voor: met Mulholland Drive werd David Lynch opnieuw op het schild gehesen. Om ons daarna nog slechts glimlachend kruimeltjes toe te werpen: korte films, videoclips, een documentaire over transcendente meditatie. Dat kan zo niet langer. Voed ons, David!

Correctie (29 november 2018): Op de foto van Lost Highway staat niet Bill Pullman, zoals in een eerdere versie van dit stuk foutief vermeld, maar Baltazar Getty. Dit is hierboven aangepast.
Correctie (30 november 2018): Bij de foto van Mulholland Drive stond dat de film in 1999 uitkwam. Het juiste jaartal is 2001.

    • Coen van Zwol