Rap is de soundtrack van het moderne Frankrijk

Rapmuziek In Frankrijk groeide rap van rauw protest tot muziek voor de massa. „Jay Z verkoopt hier misschien 20.000 platen. Een Franse rapper 300.000.”

Soolking, een van Frankrijks succesvolste rappers Illustratie Joker745

Soolking? Tot een paar maanden terug had ook in Frankrijk niemand van hem gehoord. Maar deze maandagavond is hij te gast bij Planète Rap, het belangrijkste rapprogramma op de landelijke radiozender Skyrock. Tot het eind van de week presenteert hij dagelijks werk van zijn eerste album, Fruit du démon. Een filmpje van een gastoptreden eerder dit jaar werd op YouTube maar liefst 155 miljoen keer bekeken, vertelt presentator Fred Musa (45) in de studio in Parijs. Rapper en producent Fianso, een sleutelfiguur in de rapscene in ‘Le 93’, het departement Seine-Saint-Denis boven Parijs, had Soolking uitgenodigd om zijn nummer ‘Guérilla’ te laten horen. Daarna ging het snel.

Wie bij Franse muziek nog denkt aan gedistingeerd articulerende heren op leeftijd of zuchtende meisjes uit de school van Serge Gainsbourg, heeft de laatste twintig jaar niet opgelet. Rap is de soundtrack van het moderne Frankrijk. Begin jaren negentig hadden formaties als Suprême NTM, IAM en de in Senegal geboren MC Solaar hun eerste successen, inmiddels is Franse rap het bestverkopende muziekgenre.

„Frankrijk is een springplank voor urbane muziek”, zegt Soolking (Abderraouf Derradji heet hij thuis) bij Musa vanachter een pilotenbril met gele glazen. Sinds Fianso hem onder zijn vleugels nam, lacht het succes hem toe. In grote steden hangt hij inmiddels op reclameposters in de metro, ‘Guérilla’, over de voortdurende liefde voor Algerije, krijgt later in de week een gouden plaat.

Zie hier de clip van Guérilla van Soolking.

In de beginjaren van de Franse rap leunden muziek, codes en stijl nog zwaar op de Amerikaanse traditie, vertelt Musa. De teksten waren vaak marginaal aangepast aan problematiek in de banlieue rond Parijs en Marseille – al dan niet om commerciële redenen. Want niet álle Franse rap-pioniers groeiden op in moeilijke wijken of hebben een immigratie-achtergrond. Maar door politiek en media (en ook onder invloed van de film La Haine uit 1995) werd rap op voorhand in een hokje gezet als protestgeluid van en voor achtergestelde jongeren uit de banlieue. Dat laat socioloog Karim Hammou mooi zien in zijn boek Une histoire du rap en France (2012). De rappers zelf, schrijft hij, wilden ondanks hun soms confronterende teksten over discriminatie en geweld, juist héél het land veroveren.

Arabische frases

De rap werd na de beginjaren niet alleen professioneler, maar ook steeds Franser – in de meest ruime zin: ritmes en riedeltjes uit voormalige Franse koloniën in Noord- en West-Afrika werden integraal deel van het typisch Franse rapgeluid. Arabische frases of woorden uit West-Afrikaanse talen die ook bij mensen zonder immigratie-achtergrond in de grote steden al lang waren ingeburgerd, werden door de Franse rappers genormaliseerd.

„Zo’n Jay Z”, zegt Musa, „verkoopt hier misschien 20.000 platen. Een Franse rapper komt zo tot 300.000 exemplaren.” Of meer. De in Kinshasa (Congo) geboren Maître Gims – eerder bekend van rapformatie Sexion d’Assault – verkocht van zijn album Subliminal (met het ook in Nederland bekende ‘J’me tire’) in 2013 en 2014 ongeveer een miljoen exemplaren. Alleen de Franstalige Belg Stromae deed het met ‘Racine carrée’ nog iets beter. Voormalig ‘zuchtmeisje’ Françoise Hardy bevestigde onlangs onbedoeld de nieuwe verhoudingen toen ze in een radio-interview kirde dat haar nieuwste album het best verkochte van die week was. „Nou ja, op Gims na natuurlijk”, zei ze.

Luister hier het album Subliminal van Maître Gims.

„Rap is tegenwoordig overal en richt zich op alle sociale klassen”, zegt Musa. Zelfs Marion Maréchal-Le Pen, voormalig kopstuk van anti-immigratiepartij Front National, zei in een interview graag naar rap te luisteren, bij voorkeur die van het ruigere West-Afrikaanse soort. En de best verkopende rapper van 2017, Soprano, is jurylid bij The Voice.

Het mooiste voorbeeld, vindt Musa, is de bekering van het traditioneel kakkineuze merk Lacoste. Toen de van oorsprong Congolese rappers van de groep Ärsenik in de jaren negentig poseerden met kleding met Lacoste-krokodillen, stuurde het bedrijf boze brieven dat ze het recht niet hadden het beeldmerk te gebruiken. „Wat ze eigenlijk wilden zeggen: wij zijn een keurig wit merk en we willen niet met die gasten uit Congo geassocieerd worden”, lacht Musa. Maar onlangs lanceerde hetzelfde Lacoste met de woeste rapper Moha La Squale een speciale kledinglijn. „Het is muziek voor de massa geworden. Commercie blijft niet achter.”

Rap is in de basis protestmuziek, maar rappers zijn hyperkapitalisten geworden

Hadama Traoré (33), voormalig producent van rap

Dat mag zo zijn, en de cijfers bewijzen het, maar rond rap hangt bij de Franse mainstream nog altijd een zweem van exotisme, van angst voor „de Ander”, zegt socioloog Hammou. Dat heeft voor een deel te maken met de complexe Franse omgang met andere culturen dan de dominante, en veronderstelde kleurenblindheid: ‘multiculturalisme’ heeft in Frankrijk in de republikeinse theorie nooit bestaan. Hammou noemt rap daarom „paradoxaal illegitiem”; terwijl rap heel populair is en zelfs geïnstitutionaliseerd (met van overheidswege gefinancierde hiphop-centra), blijft het een genre dat vaak „tot morele paniek leidt”.

Zo lag de politieke rapper Kery James onder vuur omdat hij in zijn nummer ‘Banlieusards’ volgens politici zou oproepen tot een opstand in de voorsteden. De vermeende islamist Médine kwam in opspraak vanwege het nummer ‘Don’t Laïk’, waarin hij na de terreuraanslagen in 2015 met buiten de rapwereld slecht begrepen woordspelingen kritiek had op de politieke omgang met de laïcité, de officieel neutrale rol van de staat tegenover religie. Na protest van extreem-rechts werd een optreden van hem in concertzaal Bataclan afgezegd.

Diepere kloof

Rap zou genormaliseerd zijn, maar het debat over de thema’s die rappers al sinds de beginjaren aansnijden – de plaats van minderheden in de republiek, de islam, racisme en politiegeweld – is juist steeds feller geworden, zegt Hammou. De kloof tussen de belevingswereld in de banlieue en die van de Franse elite is verder verdiept. „In 1990 werd rap door dominante media en de politieke klasse als een soort binnenlands exotisme gepresenteerd. Dertig jaar later is de rap veranderd, maar het heeft die functie behouden.”

In de popularisering heeft Skyrock een grote rol gespeeld. Tot 1996 draaide de zender vooral top-40. Toen de regering van president Chirac een quotum van 40 procent voor Franse muziek op de radio oplegde om Angelsaksische invloeden buiten de deur te houden en de eigen culturele industrie te stimuleren, ging het roer om. „We keken naar de Franse muziekscene en alleen de rap leek creatief in beweging”, zegt programmadirecteur Laurent Bouneau nu.

Lees ook: Frankrijk dreigt aan zijn succes ten onder te gaan

Dat is niet iedereen naar de zin. „Skyrock heeft de rap van zijn ware aard ontdaan”, vindt Hadama Traoré (33), een sociaal activist en voormalig producent van vooral politieke rap. „Rap is in de basis protestmuziek, maar rappers zijn hyperkapitalisten geworden”, zegt hij op een trapveldje tussen vervallen flats in de Parijse voorstad Aulnay-sous-Bois. Hij lanceert vanmiddag een nieuw muzieklabel en een van zijn gasten is de jeugdige rapper Kalash Criminel. Zoals altijd verschijnt hij met een bivakmuts op zijn hoofd. Voetballende jongeren en moeders met hoofddoeken willen met hem op de foto.

Album met stervoetballer

Traoré groeide net als hij hier op, in ‘Le 93’, Seine-Saint-Denis. De eerder genoemde Fianso, die even verderop in Aulnay woont, bracht alle grote rappers uit het armste departement van Frankrijk, onder wie Kalash Criminel en zijn protegé Soolking, samen voor het succesvolle album 93 Empire. Ook NTM (kort voor Nique Ta Mère: neuk je moeder) van de nog altijd actieve Kool Shen en JoeyStarr, deed mee. Fianso presenteerde het album onlangs onder andere met stervoetballer Kylian Mbappé, die ook hier opgroeide. „9.3, dat is liefde, dat is verdriet/ 9.3, dat is haat, dat is vrede”, dreunt hij met NTM in het snelle nummer ‘Sur le drapeau’. „Het [departement] fabriceert uitzonderlijke gasten/ het fabriceert Mbappés.”

„Rap heeft dit departement een gezicht en een herkenbare identiteit gegeven”, bevestigt Fatou Dabo (40), die met Traoré werkt. Ze luistert sinds haar vroegste jeugd naar rap, vertelt ze. Het was voor haar niet alleen een openbaring dat de muziek over haar problemen van alledag ging („uitsluiting, politiegeweld”), maar ook dat dat in de taal gebeurde die zij kende.

„Ik hou van taal, maar er is een groot verschil tussen de manier van spreken op televisie en de manier waarop we onder elkaar praten”, zegt ze. „Sommige rappers zijn taalvirtuozen. Ik ben door hen weer van het Frans gaan houden. Hun teksten hebben me door alle fases van mijn leven geholpen.”

    • Peter Vermaas