Aanleg Holocaust Namenmonument kan beginnen

Auschwitz Comité Een commissie van de gemeente Amsterdam heeft de bezwaren van omwonenden tegen het gedenkteken ongegrond verklaard. Daarmee lijkt een einde te komen aan jarenlang getouwtrek.

Een impressie van het nog te bouwen monument aan de Weesperstraat in Amsterdam.

De aanleg van het nationale Holocaust Namenmonument in Amsterdam kan doorgaan. De bezwaren van omwonenden tegen de aanleg van het gedenkteken aan de Weesperstraat zijn dinsdag ongegrond verklaard door een bezwaarschriftencommissie van de gemeente. Dat betekent dat de voorbereidingen voor de aanleg na een lange vertraging van start kunnen gaan.

Lees ook Aan dit monument is alles beladen

Het monument, een initiatief van het Nederlands Auschwitz Comité, is ontworpen door de bekende Amerikaanse architect Daniel Libeskind. Het zal de namen dragen van alle 102.000 Nederlandse Joden, Sinti en Roma die tijdens de oorlog vermoord zijn in de Duitse vernietigingskampen.

De Amsterdamse gemeenteraad stemde tot twee keer toe unaniem in met de bouw van het gedenkteken, maar verschillende bewonersorganisaties vonden dat de omgevingsvergunning ten onrechte verleend was. Zo zou de besluitvorming onzorgvuldig zijn verlopen en het ontwerp niet voldoen aan de randvoorwaarden van de gemeente. De bezwaarschriftencommissie concludeert nu dat de gemeente „terecht een zwaarder gewicht heeft toegekend aan het belang van het realiseren van het Namenmonument dan aan de belangen van de bezwaarden.” Het bestuur van stadsdeel Amsterdam Centrum heeft die conclusie overgenomen.

Hebreeuws voor ‘in memoriam’

Met dit besluit lijkt een einde te zijn komen aan langdurig touwtrekken tussen het Auschwitz Comité, buurtbewoners en de gemeente. Oorspronkelijk zou het monument verrijzen in het Wertheimpark, een plantsoen aan de rand van de verdwenen Amsterdamse Jodenbuurt waar ook het Auschwitz-monument van Jan Wolkers staat. Na protest van buurtbewoners en de weduwe van Wolkers blies toenmalig burgemeester Eberhard van der Laan dat plan in 2014 af.

Twee jaar later wees de gemeenteraad een andere locatie aan in dezelfde buurt: een groenstrook tussen de Weesperstraat en museum Hermitage Amsterdam. Architect Libeskind maakte een nieuw ontwerp: een constructie van muren van baksteen en spiegelend staal die van bovenaf het Hebreeuwse woord voor ‘in memoriam’ vormen. In 2017 werd een vergunning verleend voor de aanleg van het monument en de kap van 25 bomen.

Hoger dan toegestaan

Hiertegen tekenden omwonenden bezwaar aan. Ze vonden dat er onvoldoende inspraak had plaatsgevonden en dat het monument hoger was dan toegestaan volgens de gemeentelijke randvoorwaarden. Het stadsbestuur stelde later dat er „abusievelijk” over „randvoorwaarden” was gesproken: dit waren in werkelijkheid „aandachtspunten”.

Voorzitter Jacques Grishaver van het Nederlands Auschwitz Comité is „heel blij” met het oordeel van de commissie. „Ik hoop dat hier mee een einde komt aan een proces van meer dan twaalf jaar.” Hij doet „een klemmend beroep op iedereen om deze uitspraak te respecteren.” Grishaver hoopt dat het monument begin 2020 geopend kan worden.

Roos Theuws van stichting De Groene Plantage, een van de organisaties die bezwaar maakten, noemt het oordeel „teleurstellend”. „Er heeft geen enkele inhoudelijke, openbare discussie plaatsgevonden over hoe het monument eruit moet zien, wat het moet betekenen en wie er herdacht moeten worden.” De bewoners hebben zes weken de tijd om in beroep te gaan. Theuws zegt „eerst het oordeel goed te willen bestuderen”. Ook bij een eventueel beroep kan de aanleg in principe gewoon beginnen.

‘Leugens en onwaarheden’

Onlangs ontstond opnieuw controverse over het monument. Een groep kunstenaars en intellectuelen schreef in een open brief dat burgers bij de besluitvorming „buitenspel gezet” zijn. Ze riepen de gemeente Amsterdam op de procedure stil te zetten en een „open en inhoudelijke gedachtewisseling over dit monument te initiëren”. Onder de ondertekenaars van de brief bevonden zich socioloog Abram de Swaan en beeldend kunstenaar Jeroen Henneman.

Het Nederlands Auschwitz Comité onderschepte de brief vóór publicatie en verspreidde de tekst, voorzien van commentaar op „alle leugens, onwaarheden en meningen die als feiten worden gepresenteerd”. Grishaver stuurde ook een persoonlijke e-mail aan alle ondertekenaars, waarin hij ze vroeg waarom ze hun naam eronder hadden gezet.

Correctie (27 november 2018): In een eerdere versie van dit stuk stond dat de bezwaren van de omwonenden woensdag ongegrond werden verklaard. Juist is: dinsdag. Dat is hierboven aangepast.

    • Thijs Niemantsverdriet