‘We hebben behoefte aan opwinding, nostalgie’

Muzikale afleiding Muziek luisteren kan je helpen beter te focussen en stress tegen te gaan, betoogt neuropsycholoog Erik Scherder.

Beeld iStock/bewerking NRC

‘Wat vindt u ervan dat mijn kind studeert met een koptelefoon op?” Die vraag wordt Erik Scherder, als hoogleraar al jaren geïnteresseerd in het effect van muziek op het brein, regelmatig, zo niet maandelijks gesteld. Een vast stramien volgt: „Hoe zijn de schoolresultaten?” Goed? „Nou, lekker mee doorgaan dan.”

In alle eerlijkheid: hij heeft géén idee. Er is namelijk een groot verschil tussen aandachtig naar muziek luisteren en muziek horen, op de achtergrond. Wat hij wel weet: beide hebben een activerend effect op het brein. Muziek laat je opleven. „We worden wakker.” En dat kan, mits je niet geboeid naar de tekst gaat zitten luisteren, heel handig zijn tijdens het concentreren. Maar in iemands hoofd kijken en nagaan of de muziek daadwerkelijk op de achtergrond aanwezig is? Ja, dat kan dus niet.

Onze aandacht erbij houden: de noodzaak daarvan kent Scherder, als neuropsycholoog verbonden aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, als geen ander. Eerder schreef hij al een boek over het motiverende effect van bewegen op ons brein, vorig jaar kwam daar een boek over de gunstige effecten van muziek luisteren bij. Efficiënt werken, focussen, hard studeren, ons lichaam in vorm houden – het is ook wat de maatschappij met enige regelmaat van ons vraagt.

Tegelijkertijd heeft dat altijd maar ‘aan’ staan een keerzijde: de roep om minder verleidingen en méér rust groeit. Op een zondagmiddag in de Amsterdamse Stadsschouwburg is dat dan ook waarover Scherder is komen praten: hoe muziek kan helpen stress tegen te gaan. De volle zaal, zo’n 500 man, bespeelt hij er geroutineerd. Wie een boodschap wil overbrengen, moet de ander bij de les houden, weet Scherder: „Kunt u alstublieft een luid ‘ja’ laten horen wanneer u het allemaal begrijpt?”

Het college wordt georganiseerd door Stichting Philomela, een collectief dat klassieke muziek toegankelijk wil maken voor een groot publiek en dat dit jaar tien jaar bestaat. Scherder is ambassadeur van die stichting, het is ook zijn muziekgenre. Maar wat klassieke muziek in zijn brein doet, kan pop in een ander teweegbrengen, benadrukt hij meermaals.

Een groot deel van de „opleving” die muziek in ons brein veroorzaakt, zit hem in de herkenbaarheid ervan. Hoe dat in zijn werk gaat, toont Scherder aan de hand van een aantal muziekstukken, uitgevoerd door pianist Ruben Plazier en mezzosopraan Merel Huizinga.

Lees ook: Met de juiste muziek loop je langer hard

Chronische stress

Zo is onze verwachting een van de belangrijkste kenmerken van muziek. „We weten: nu komt dat gedeelte dat ik zo mooi vind. En dat zet het beloningssysteem in onze hersenen in gang.” Is het moment eenmaal daar, dan maken we dopamine aan – „elke keer weer”. Een gevoel van opwinding en van tevredenheid volgt. Niet voor niets werken muziekstukken vaak naar een climax toe: „Muziek zet ons áán.”

Chronische stress is niet eventjes, maar altijd ‘aan’ staan, legt Scherder vervolgens uit. „Het is een continu verlangen naar meer.” En dan wordt het technisch: „Stress put daarmee het voorste gedeelte in onze hersenen uit, dat een rem vormt op dit constante verlangen. Evenals de hippocampus, het gedeelte in ons brein dat onder andere onze angsten onderdrukt.”

Iets simpeler gezegd: stress verlamt bepaalde delen in onze hersenen, waardoor gevoelens van leegte en angst vrij spel krijgen. Volgens Scherder is dat zelfs waarom jonge mensen vatbaarder zijn voor stress. Bij hen is die „frontale kwab”, dat remmende vermogen, nog niet helemaal ontwikkeld. „Ze kunnen simpelweg minder goed weerstand bieden aan verleidingen.”

Mijmeren

Nu klinkt het misschien tegenstrijdig: een brein dat te hard draait, opnieuw aan het werk zetten. En toch is dat juist de positieve kracht van muziek, betoogt Scherder. Naar muziek luisteren is een goede manier om de door stress uitgeputte hersendelen opnieuw te stimuleren, bewijst hij aan de hand van een trits meegebrachte hersenplaatjes, waarop gekleurde vlekken laten zien welke hersendelen actief worden bij het horen van muziek.

Daarbij geeft hij overigens meteen een nuance: een wetenschappelijk bewezen wondermiddel is muziek niet. Het directe verband tussen muziek luisteren en bijvoorbeeld het verminderen van stress dát er is, is gebaseerd op afzonderlijke casussen. Maar dat muziek kan helpen te ontspannen, daarvan is hij wel overtuigd.

Het hele wezen van ontspannen is volgens Scherder namelijk niet dat je jezelf ‘uit’ zet. De boodschap van dit college is dan ook niet: ga niets doen, ga eens op vakantie. Maar wel: laad jezelf op. „Wie te veel stress ervaart heeft behoefte aan opwinding, verwondering, nostalgie, mijmeren, en meer van dat alles.”

Een voorbeeld: „Muziek die we als teder ervaren, activeert hetzelfde gebied in onze hersenen dat ook actief wordt bij aanraking.” En nog één: „Muziek heeft eigenlijk hetzelfde effect op onze ademhaling als meditatie.”

Maar kunnen we dan niet ook gewoon een zondagmiddag op het hockeyveld gaan staan? „Ja, dat kan”, beantwoordt Scherder zijn eigen wedervraag. „Als dat je tenminste net zo opwindt, op een positieve manier.”

Correctie (4 december 2018): In een eerdere versie van dit artikel werd de naam van pianist Ruben Plazier verkeerd geschreven als Ruben Plaizier. Dat is aangepast.

    • Anne Corré