Berucht en gevierd filmer, op z’n best met antihelden

Bernardo Bertolucci (1941-2018) De Italiaanse regisseur maakte ambitieuze, wervelende films. Last Tango in Paris was tegelijk hit en schandaal.

Bernardo Bertolucci in 2012. Foto Ettore Ferrari/AFP

De Italiaanse regisseur Bernardo Bertolucci is op 77-jarige leeftijd overleden. Hij werd het meest berucht om zijn romance Last Tango in Paris (1972), en was het meest bekend om The Last Emperor, die in 1987 negen Oscars won. Twee daarvan waren voor Bertolucci zelf, als beste regisseur en beste scenarioschrijver.

The Last Emperor was een grandioos, wervelend filmepos over de laatste keizer van China, Pu Yi, marionet van de Japanners, heropgevoed in communistisch China. En ook een Bertolucci-antiheld: gesloten en geïsoleerd door zijn wereldvreemde opvoeding in Beijings Verboden Stad.

Dit ambitieuze epos paste bij de oudere Bertolucci, te beginnen met deruim vijf uur lange film Novecento (1976), een geschiedenis van het Italiaanse fascisme aan de hand van twee jeugdvrienden: Robert De Niro als decadente rijkeluiszoon en Gérard Depardieu als communistische boer. De echte ster was Donald Sutherland als fascistische machtswellusteling.

Bertolucci was een overtuigd marxist: vandaar dat China, dat toen net zijn deuren opende naar de wereld, hem toestond in de Verboden Stad te filmen. Hij werd in 1941 geboren in Parma als zoon van de Italiaanse leraar, dichter, kunsthistoricus en filmcriticus Attilio Bertolucci. Aanvankelijk wilde hij net als zijn vader schrijver worden. Maar toen zijn vader de eerste roman van filmer Pier Paolo Pasolini had gepubliceerd, werd Bernardo als wederdienst aangenomen als Pasolini’s assistent bij Accattone (1961). Zo rolde hij de filmwereld in.

Bertolucci brak in 1964 door met het licht autobiografische Prima della rivoluzione: over een jongeman die weifelt tussen zijn revolutionaire overtuiging en bourgeoisachtergrond.

Schandaalhit

Bertolucci’s beste films draaiden om antihelden. Il Conformista (1970), een studie van een opportunistische meeloper die het fascistisch regime assisteert bij een moord op zijn oude mentor. De opvolger, Last Tango in Paris, was in zijn tijd een enorme schandaalhit – en werd het 45 jaar later opnieuw. In deze gedoemde romance begint een oudere Amerikaan, getraumatiseerd door de zelfmoord van zijn ex, een strikt anonieme seksuele relatie met een jongere vrouw.

Last Tango in Paris bevat een anale verkrachting: bij de opname daarvan verraste de 48-jarige Marlon Brando de toen 19-jarige Maria Schneider door boter te gebruiken. Een overrompelingstactiek die hij samen met Bertolucci had bedacht om de onervaren actrice een ‘pure reactie’ te ontlokken. In 2013 bekende Bertolucci, inmiddels in een rolstoel, in College Tour tegen Twan Huys dat hij zich daar schuldig over voelde, maar geen spijt had. Die opname leidde nog eens vier jaar later tot collectieve woede in Hollywood, dat toen aan de vooravond stond van #MeToo.

Bertolucci’s carrière belandde in de jaren 90 in een glijvlucht, toen grootschalige films als The Sheltering Sky (1990) en Little Buddha (1993) weinig succesvol bleken. Toch bewees hij ook op latere leeftijd zijn enorme talent als filmmaker met het broeierige, intieme The Dreamers – over een driehoeksverhouding tijdens de Parijse studentenopstand – (2002) en Io e te (2012).

    • Coen van Zwol