Opinie

    • Bob Hoogenboom

Als álles een topje van de ijsberg is, wordt morele paniek het nieuwe normaal

Als iets wordt beleefd als normaal, dan ís het normaal. Alle oplossingen, ook voor misdaadbestrijding, zijn dan voor de bühne. Bob Hoogenboom in de Veiligheidscolumn over het razende opiniecircuit.

Politie en hooligans bij de Sinterklaasintocht in Eindhoven, 17 november 2018. Foto Merlin Daleman

Een morele paniek is een buitenproportionele, angstaanjagende in de media uitvergrote reactie op iets wat onze samenleving naar de rand van de afgrond duwt. Zo’n morele paniek leidt niet zelden tot een reactie die niet in verhouding staat tot de ernst, het risico, de schade of de dreiging. Heksenjachten in de late middeleeuwen zijn klassieke voorbeelden. De toneelschrijver Arthur Miller gebruikte de heksenjacht in Salem in het noordoosten van de VS in 1692 om de volledig ontspoorde communistenjacht in de jaren vijftig te bekritiseren.  Een criminologische klassieker over morele paniek is Folk Devils and Moral Panics van Stan Cohen.

Nieuwe heksen

Een morele paniek begint met een stereotype en overdreven voorstelling van iets dat geframed wordt als een voortwoekerend gezwel dat de fundamenten van de samenleving aantast. De nieuwe heksen zijn Mohammedanen, de anti-Zwarte Piet-demonstranten, de linkse grachtengordel Gutmenschen en natuurlijk de ondermijnende criminaliteit. Net als tijdens de heksenvervolgingen wordt hel en verdoemenis afgekondigd. Doemscenario’s zijn aan de orde van de dag en worden herhaald en herhaald.

De vrijwel dagelijkse tweets van mijn gewaardeerde collega Pieter Tops over ‘ondermijning’ zijn een voorbeeld van wat Stan Cohen ‘morele entrepreneurs’ noemt. Hij retweet vrijwel ieder bericht over drugsinvallen, gevonden afval, uitspraken van hoogwaardigheidsbekleders, verwijzingen naar zijn eigen publicaties en noodkreten van burgemeesters bij wie het water aan de lippen staat. Frappez, frappez toujours! Een morele paniek kan natuurlijk niet ter discussie staan omdat wij – die de morele paniek niet voor niets aanzwengelen – in ons morele gelijk staan. De Judeo-Christelijke waarden staan natuurlijk niet ter discussie. De Islam is bedreigend. Lang leve Godfried van Bouillon die het in 1066 al goed zag: laten we Jeruzalem bevrijden. Zwarte Piet is van ons en van onze kinderen en wee je gebeente wie dat van ons en onze kinderen afpakt. Die discrimineren we te pletter en we dulden geen grondwettelijk recht op demonstratie. Het idee. Wij staan in ons moreel gelijk en hebben het bij het rechte eind.

Luchtkasteel

Argos - onderzoeksjournalistiek avant la lettre – liet in een radio-uitzending de bron – een bron is geen bron – het luchtkasteel dat ‘ondermijning’ heet ter discussie stellen. Voormalig burgemeester Noordanus, nu voorzitter van het Ondermijningsfonds, verklaart dat die wetenschappers geen oog hebben voor de feiten. “Zelfs al relativeer je cijfers, dan redeneer je de omvang van het probleem niet weg.”

Noordanus noemt de kritiek van de wetenschappers “letterlijk en figuurlijk een academische discussie”. En als de nog staande hoeders van de rechtsstaat voornemens zijn te enthousiaste pro-demonstranten te gaan vervolgen, komen er spontaan geldinzamelingsacties op gang om de nieuwe religie van eigenrichting te steunen.

Stan Cohen schrijft over de ‘amplificatie-spiraal’: “If things are perceived as real, they are real in their consequences”. Het probleem staat vast en wordt steevast versterkt door de ‘morele entrepreneurs’ die dat doen omwille van politieke, ideologische of budgettaire doeleinden. De berichten over invallen, gevonden XTC-afval en ‘ondermijning’ worden gepresenteerd als toppen van de ijsberg. Het is nog veel erger. Dat beloof ik u!

Opgeblazen

Het resultaat is dat de islamisering, de kaping van Zwarte Piet, de heksen en ondermijning – ieder op zich kleine, ondergeschikte en eigenlijk niet echt verontrustende gebeurtenissen - worden versterkt. Uit hun verband gerukt. Opgeblazen. Het onbetekenende wordt nu de maat der dingen. De amplificatiespiraal gaat als een razende tekeer: er wordt meer over geschreven, er wordt meer over gepraat, er wordt meer over getweet. Alles en iedereen heeft een mening. Althans in wat we deze dagen bubbels noemen.

En de lontjes worden korter. Er gaat druk ontstaan op politici, bestuurders, nieuws- en actualiteitenrubrieken en ironisch genoeg op critici en demonstranten. En dan volgen de onvermijdelijke oplossingen voor de bühne: we hangen de heksen op en het probleem is over. We stellen een ondermijningsfonds in waar maar liefst 100 miljoen in gaat en we lossen het probleem op. Een doorstart van de war on crime waarvan ieder weldenkend mens die niet voor zijn politieke, bestuurlijke, operationele en wetenschappelijke carrière afhankelijk is van de macht (“we hebben genoeg gehoord van criminologen die als ingehuurde krachten van de staat werken”, lamenteert Stan Cohen) weet dat deze oorlogen niet te winnen zijn.

Verwerpelijk

Morele paniek wordt geëxploiteerd door politici (electoraal gewin), door morele entrepreneurs die net als u en ik weten dat oorzaken van (georganiseerde) misdaad diep in maatschappelijke processen liggen, maar budgettaire belangen (politie en justitie, consultancy, wetenschappelijk onderzoek) hebben. En door journalisten die omzetten willen genereren. Kenmerken van een morele paniek zitten ook in het framen van drugsgebruik dat nog altijd als moreel verwerpelijk wordt beschreven, maar zo structureel is verweven met het sociale leven op de Zuidas, van studenten, het uitgaansleven, het leven van de BN’ers, de journalistiek, de wetenschap, de vissers in Urk, sommige van uw dienstbare columnisten en waar niet. De morele paniek is het nieuwe normaal, maar hopeloos ondermijnend.

De Veiligheidscolumn wordt geschreven door criminologen en deskundigen uit de politiewereld.

 

Blogger

Bob Hoogenboom

Bob Hoogenboom is hoogleraar fraude en regulering aan Nyenrode waar hij 'fraude en witwassen' in de accountantsopleiding en 'governance/corporate governance & pps' in het modulair MBA-programma doceert. Samen met Marc Schuilenburg geeft hij het mastervak 'Politie en Veiligheid' aan de VU. Bob schrijft blogs op maatschappijenveiligheid.nl en accountant.nl over actuele fraude- en politievraagstukken en twittert als @abhoogenboom. Sinds 1988 is hij als part time docent verbonden aan de Politieacademie. Voor zijn proefschrift Het Politiecomplex (1994) ontving hij de Publicatieprijs van de Stichting Maatschappij en Veiligheid.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.

    • Bob Hoogenboom