EU-landen somber na Brexithandtekening

Brexit De 27 EU-leiders stemden snel in met het Brexitakkoord. De stemming was somber: het gaat toch om een scheiding. Nu moet de EU nadenken over de toekomst: meer integratie of niet?

Hoofdonderhandelaar namens de EU, Michel Barnier, en Jean-Claude Juncker  tijdens de speciale top in Brussel zondag over de Brexit. Foto Jonas Roosens/ANP

In 38 minuten was het zondagochtend gebeurd. De Europese regeringsleiders stemden voor het eerst in het bestaan van de Europese Unie in met een verdrag dat officieel het vertrek van een lidstaat regelt: dat van het Verenigd Koninkrijk, dat op 29 maart uit de Unie stapt.

En toen? „Geen applaus, geen bloemen”, vatte premier Mark Rutte de stemming op de Europese top na afloop samen. „Iedereen zei: dit is een sombere dag”.

Het vertrek van het Verenigd Koninkrijk is „tragisch” volgens de Duitse bondskanselier Angela Merkel. „Maar er blijft toch nog iets van liefde”, keek voorzitter van de Europese Commissie Jean-Claude Juncker vooruit naar de relatie met het eerste ex-lid van de EU.

Een aanloopje naar hun nieuwe relatie hebben de EU en de Britten al genomen. Zondag schaarden alle regeringsleiders, de 27 plus de Britse premier Theresa May, zich ook achter een politieke verklaring waarin zij beloven samen te streven naar een „nauwe en eerlijke” relatie.

De onderhandelingen daarover beginnen pas na maart. Eerst Brexit zelf. De top van deze zondag was een cruciale stap in de goedkeuring van het akkoord dat de Europese Commissie en May de afgelopen twintig maanden hebben uitonderhandeld om te zorgen dat de Brexit zo ordelijk mogelijk verloopt, met zo min mogelijk last voor bedrijven en burgers.

Sneuvelen kan nog

Nu is het woord aan het Europees Parlement, en vooral: het Britse parlement. Daar wordt begin december waarschijnlijk duidelijk of May voldoende steun krijgt voor haar Brexitdeal. Ze voelde zich zondag gesterkt. „Mochten mensen denken dat er nog verder onderhandeld kan worden,” zei ze: „Dit is de enige mogelijke deal”.

Lees ook: May rekent op de ‘whips’

In de Europese Unie wordt ook na zondag onverminderd rekening gehouden met het sneuvelen van het scheidingsakkoord in het Britse parlement. De plannen blijven klaarliggen om chaos in het verkeer met het Verenigd Koninkrijk te voorkomen, in geval van een No Deal, verzekeren de leiders.

Toch was de Brexittop van zondag een waterscheiding. Nu er over het scheidingsverdrag niet meer onderhandeld wordt, is het weer tijd om vooruit te kijken.

Daarbij komt de EU niet alleen opnieuw de Britten tegen – nu als ex-lid – maar ook zichzelf: hoe gaat de Unie straks verder zonder deze belangrijke lidstaat, de derde economie van Europa en twaalf procent van de EU-bevolking? „Als 65 miljoen inwoners vertrekken, leidt dat onvermijdelijk tot verzwakking”, zei Rutte zondag over de Europese Unie.

Daar komen complicaties bij. Zo is het niet zeker dat de EU na Brexit even eensgezind blijft tegenover de Britten als tijdens de onderhandelingen over de scheiding. Met name de noordwestelijke EU-landen, waaronder Nederland, hechten meer aan een nauwe relatie met het Verenigde Koninkrijk dan bijvoorbeeld Frankrijk of Spanje.

Het was de afgelopen week al te merken. De onderhandelingen over de toekomstige relatie beginnen pas na Brexit – dus na maart – maar verschillende landen wilden nu al harde toezeggingen.

Premier Pedro Sanchez van Spanje zegde zelfs pas zaterdag definitief toe naar Brussel te komen. Hij kreeg zaterdag op de valreep een Britse schriftelijke verzekering over de Spaanse zeggenschap over toekomstige EU-afspraken die de Britse rots Gibraltar raken.

Lees ook ons commentaar: Historische dag onder voorbehoud en zonder feestgedruis

‘Hard knokken’ over visserij

Ook andere landen hadden aanvullende eisen. Niet alles lukte al. Zo zijn er nog geen afspraken over toegang tot de Britse territoriale wateren voor vissers uit de Unie vanaf 2021. Dat is een gevoelig punt voor onder meer Nederland en Frankrijk. Volgens Rutte zal het hiervoor „hard knokken” worden in de volgende ronde van de onderhandelingen met het Verenigde Koninkrijk, vanaf volgend voorjaar.

„Het grootste gedeelte van het werk begint nu”, zei Merkel zondag. Ze had het daarbij ook over een andere grote verandering door Brexit: de verschuivende verhoudingen binnen de EU. Frankrijk en Duitsland sturen al maanden aan op meer integratie: eurozone, migratiebeleid, Europees leger.

Merkel noemde dat zondag het directe gevolg van Brexit. Zonder de Britten moeten de EU-lidstaten des te nauwer gaan samenwerken om „een belangrijke factor in de wereld te blijven”. De Franse president Emmanuel Macron zei: „De les van Brexit is dat Europa kwetsbaar is en een nieuwe basis nodig heeft”.

Enkele minuten later riep premier Rutte een paar zaaltjes verderop in herinnering dat de Nederlandse regering na het Britse referendum in 2016 nu juist afscheid heeft genomen van het streven naar een ever closer union. „Dat proberen sommigen in te voeren, maar de Nederlandse regering is daar tegen”.

De les van Brexit is volgens Rutte nu juist „deze historische mars even uit te zetten”. ’s Morgens had hij al gezegd zich hetzelfde te voelen als twee jaar geleden, net na het Brits referendum over Brexit: Nederland raakt zijn beste maatje in de EU kwijt.

Tekening Kamagurka

    • Tijn Sadée
    • René Moerland