„Christenen kunnen de neiging hebben om bij medisch-ethische kwesties meteen te roepen: onbespreekbaar. Maar je kunt ook je principes hoog houden én luisteren naar het verhaal van de ander”

Foto Robin Utrecht

‘We gaan moeilijke vragen te vaak uit de weg, ook in de kerk’

Interview Tweede Kamerlid Carla Dik-Faber (ChristenUnie) wil niet meer politiek ‘scoren’ met medische ethiek. ‘Als politicus is het misschien gek om te zeggen, maar ik ben zoekende.’ Zaterdag is het partijcongres.

Een familielid van Carla Dik-Faber wilde niet meer leven. Geef mij maar euthanasie, zei ze tegen haar kinderen. Iedere ochtend stond ze verdrietig op. Zij, een gelovige oudere vrouw, stopte aan het einde met eten en drinken en stierf in de armen van haar dochter. „Uiteindelijk een mooi sterfbed”, zegt Dik-Faber. Het heeft haar aan het denken gezet. Hoe staat dit persoonlijke verhaal over lijden aan het leven in verhouding tot de soms harde Haagse debatten die ze erover voert?

Dik-Faber (47) praat in interviews niet vaak over medische ethiek, waarover ze voor de ChristenUnie nu zes jaar het woord voert in de Tweede Kamer. „Teer en zwaar”, vindt ze het onderwerp. Nu neemt ze er in twee gesprekken de tijd voor, in de week van het partijcongres van haar partij.

Sinds vorig jaar zit de ChristenUnie in een kabinet met D66. De twee politieke partijen staan bij dit onderwerp vrijwel altijd lijnrecht tegenover elkaar. Begrijpelijk, vindt Dik-Faber, maar niet altijd goed. In debatten over medische ethiek is ‘scoren’ volgens haar te vaak het hoogste doel. „Een dialoog lijkt niet meer mogelijk.”

Zij wil dat doorbreken. Maar hoe? Zelf komt ze in de Nederlands Gereformeerde kerk en daar, in eigen kring, begint haar antwoord. „Christenen kunnen de neiging hebben om bij medisch-ethische kwesties meteen te roepen: onbespreekbaar. Maar je kunt ook je principes hoog houden én luisteren naar het verhaal van de ander. Ik vind dat we vaker uit onze comfort zone moeten komen. We gaan moeilijke vragen te vaak uit de weg, ook in de kerk.”

Hoe merkt u dat?

„Veel mensen hebben het ideaal van een gezin met kinderen, gezond oud worden. Heel mooi, maar het leven is kwetsbaar. Zodra het ideaalplaatje er niet in zit, is er ongemak om te praten.”

Heeft u zelf weleens een gevoelig onderwerp vermeden in de kerk?

„Mijn man en ik hebben een gezin gekregen op een andere manier dan we hadden verwacht. We hebben een prachtige dochter geadopteerd. Er was in de kerk ruimte om te praten over die wens tot adoptie. De keerzijde is de onbedoelde kinderloosheid, dat is een veel moeilijker gespreksonderwerp.”

Was die onbespreekbaar?

„Ik moet eerlijk zeggen dat ik het gesprek zelf ook niet gezocht heb. Maar je kunt die vraag stellen: ís er ruimte? Ik weet het niet goed… Het is natuurlijk heel persoonlijk, dit is niet alleen binnen de kerk moeilijk. Zelf heb ik het verteld aan dierbaren in de familie en naaste vrienden. Wij waren een aantal jaar getrouwd en er was geen kind. Je voelt dan de blikken. Dat kan aan mij liggen, dat ik het gevoel had dat er naar ons werd gekeken omdat ik niet aan het ideaalplaatje voldeed. Of misschien was het echt zo. Dat weet je niet, want er blijft zo veel onbesproken.”

Als het ongebruikelijk is open te praten, dan voel je eerder de blikken.

„Dat klopt. Het leven is niet altijd makkelijk, mensen moeten het samen dragen. Het individu is in onze samenleving heel belangrijk geworden. Soms kun je het niet alleen fixen. Dan is het heel fijn om je verdriet te delen.”

Waarom is het belangrijk dat te benoemen?

„Mensen met moeilijke dilemma’s verdienen een luisterend oor, ook in de kerk. Dat kan niet als je altijd meteen ‘nee’ roept. Er komen technologische ontwikkelingen op ons af waar we over moeten nadenken, die ethische vragen met zich meebrengen. Tijdens een bijeenkomst van ons wetenschappelijke instituut hierover stond laatst een man op die vertelde dat in zijn familie een erfelijke vorm van de spierziekte ALS voorkomt. Ik heb van dichtbij gezien hoe verschrikkelijk die ziekte is – iemand uit onze kerkgemeenschap is eraan overleden en mijn hulp thuis heeft de ziekte. Deze meneer wilde weten wat wij vinden van de techniek om DNA van embryo’s aan te passen, zodat voorkomen kan worden dat een ziekte wordt doorgegeven. Dat heet preïmplantatie genetische diagnostiek. De ChristenUnie heeft daar tegen gestemd in de Tweede Kamer, maar de techniek is er toch gekomen. Deze man vroeg om bezinning. Ik zeg niet dat we daar nu ineens vóór zouden stemmen. Maar niet alle medische technologie is altijd alleen maar slecht. Dat kinderen met een open ruggetje al in de baarmoeder geopereerd kunnen worden vind ik bijvoorbeeld fantastisch. Mensen die afhankelijk zijn van zulke technologie moeten zich ook gehoord voelen. Een gemeenschap, bijvoorbeeld in de kerk, zou falen als mensen het gevoel hebben dat ze dit soort dilemma’s niet kunnen bespreken, uit angst voor afwijzing. Dat wil ik doorbreken.”

Hoe is dat te doorbreken?

„Het begint met debatten en gesprekken in eigen kring. Ik voel me daar verantwoordelijk voor als Tweede Kamerlid. Maar ik erger me soms ook aan de manier waarop we in Den Haag debatteren over medische ethiek. Dat is van invloed op hoe mensen in het land er met elkaar over praten. Door de gepolariseerde denkbeelden zijn politieke partijen niet meer in staat met elkaar te praten over oplossingen waarover we het wél eens kunnen zijn. Wij zouden het goede voorbeeld moeten geven.”

Hoe bedoelt u dat?

„De idealen van christenen zijn vaak anders dan die van D66-politici. Maar heel vaak zijn ze ook gedeeld. Veel mensen willen een gezin, een fijn plekje met dierbaren, gezond oud worden. We mogen best zoeken naar overeenkomsten in Den Haag, want allemaal hebben we onze eigen worstelingen meegemaakt.”

Bent u de juiste persoon om op te roepen tot betere dialoog over medische ethiek in Den Haag?

„Ik probeer er alert op te zijn dat ik niet alleen maar met gekleurde oren luister.”

U heeft zelf ook meegedaan aan dat polariseren. Toen ex-minister Schippers (Volksgezondheid, VVD) kwam met een voorzet voor een Voltooid Leven Wet noemde u dat een „schokkende verkiezingsstunt”. En toen het kabinet in een brief uitlegde dat euthanasie bij mensen met dementie volgens de wet soms toegestaan is, schreef u op Twitter: „Vanaf nu ook euthanasie als je niet dood wil.”

„Dat zijn momenten dat ik echt boos ben geweest. En ja: het waren grote woorden.”

Wie oproept tot dialoog moet zelf ook op de toon letten.

„We mogen ook wel laten horen voor welke principes we staan. Daar hoeven we geen doekjes om te winden. Iedereen weet dat wij staan voor de beschermwaardigheid van het leven, dat we tegen abortus zijn, dat we tegen de initiatiefwet Voltooid Leven van D66 zijn waardoor mensen die hun leven ‘voltooid’ achten euthanasie zouden kunnen krijgen. We zullen altijd anders denken dan D66. Ik probeer juist te zoeken naar uitgangspunten waarover we het misschien wél eens kunnen zijn. Dat kan als je bereid bent begrip voor elkaar te tonen.”

Is het voor u moeilijk om begrip te tonen voor D66-Tweede Kamerlid Pia Dijkstra die een initiatiefwet Voltooid Leven schrijft?

„Laat duidelijk zijn dat ik op een andere manier naar het leven kijk dan Pia Dijkstra. Maar wij zijn het erover eens dat er wel degelijk een groep is die het leven als voltooid ervaart en niet voldoet aan de wettelijke eisen voor euthanasie. Ik vertelde al dat ik het in mijn familie heb meegemaakt. Voor Dijkstra’s oplossing, die wet, heb ik geen begrip. Maar wel voor het lijden van de mensen waar Pia iets voor wil doen.”

Minister De Jonge (Volksgezondheid) stuurde in juli een brief over medisch-ethische kwesties aan de Tweede Kamer. Lees ook: Balanceeract kabinet over voltooid leven en embryo’s

Hebben jullie wel eens tegen elkaar gezegd dat jullie dit lijden allebei zien?

„Ik wil niet jij-bakken, maar Dijkstra kwam rond een debat over dit onderwerp een keer met een tweet waarin stond dat de ChristenUnie tóch de andere kant op kijkt. Alsof ik tegen die mensen zeg: zoek het zelf maar uit. Dat is dus het polariseren dat me zo raakt, want ik heb wél oog voor het leed van deze mensen. Wat hebben die mensen eraan als wij elkaar alleen maar afkatten?”

Heeft u dat rechtstreeks tegen Pia Dijkstra gezegd?

„Nee, dat heb ik niet gedaan. Dat was misschien wel goed geweest, hè? Misschien moeten we eens koffie drinken. We hebben in dat debat trouwens wel geprobeerd om niet alleen maar ‘nee’ te roepen. De ChristenUnie heeft gezegd: wat kunnen we doen voor de mensen die lijden aan het leven? Daar is het manifest ‘Waardig Ouder Worden’ uitgekomen, met plannen om bijvoorbeeld eenzaamheid onder ouderen te bestrijden. Dat staat nu in het regeerakkoord. D66 heeft z’n handtekening er ook onder gezet. Dat is een geslaagd voorbeeld van het zoeken naar overeenkomsten, terwijl een normaal debat in de Tweede Kamer toen al niet meer mogelijk leek.”

D66 heeft nu eenmaal de initiatiefwet Voltooid Leven als antwoord op dit probleem.

„Daarover worden we het niet eens. Het is nooit fijn je geliefde te zien sterven, maar met goede zorg kan het ook een intiem en mooi moment worden. Daar kunnen we het over eens zijn. Kunnen we dan bijvoorbeeld kijken naar betere inzet van palliatieve zorg, pijnbestrijding tot aan de dood, komen we dan ergens?”

De ChristenUnie legt de medisch-ethische discussie stil in het kabinet Rutte-III, wordt vaak gezegd.

„Dat is niet wat wij claimen, maar we worden inderdaad regelmatig in die hoek gezet. Ik merk het bijvoorbeeld ook aan de aanvragen voor optredens in televisieprogramma’s, trouwens niet alleen als het over euthanasie gaat. Dat gaat dan bijvoorbeeld zo: er komt een vrouw in beeld die een heel ernstige erfelijke ziekte zou kunnen doorgeven aan haar baby. Daarna vertelt een arts dat we het zouden kunnen voorkomen met nieuwe technieken. Dan komt er nog een wetenschapper die zegt: ik wil door met mijn onderzoek. En daarna mag ik nog eens komen vertellen welke bezwaren de ChristenUnie allemaal heeft. Dan sta je dus direct met 5-0 achter. Dan mag ik de tut van de ChristenUnie spelen die met het vingertje wijst. Maar dat ben ik helemaal niet.”

Waarom voelt dat zo?

„Het is alsof ik helemaal geen compassie heb! Net als die tweet van D66 – alsof ik vind dat iedereen het maar moet uitzoeken. Ik stel ethische vragen, dat wel. Als we het hebben over het aanpassen van het DNA van embryo’s, dan vraag ik: welke waarde kennen we toe aan ongeboren leven? Dat was hetzelfde met de NIPT, de test waarmee tijdens de zwangerschap op Downsyndroom getest kan worden. Als die breed wordt ingevoerd en er minder kinderen met Downsyndroom worden geboren, vraag ik me af of we dat als samenleving willen.”

Jullie hebben ook heel strikte standpunten waarover niet gepraat kan worden. PvdA en GroenLinks willen de abortuspil bij de huisarts, maar dat is voor jullie onbespreekbaar.

„Uiteindelijk trekken we grenzen, we hebben hierover ook afspraken gemaakt in het regeerakkoord. We gaan politiek niet ineens anders denken over beschermwaardigheid van het leven. Dus nee, we gaan echt niet ineens voor zo’n voorstel stemmen in de Tweede Kamer.”

D66 zette de deur onlangs op een kier: we gaan er serieus naar kijken, zei Pia Dijkstra.

„Kijken kan altijd.”

Trappen jullie op de rem als ze meer doen?

„Er lag een wetsvoorstel van het vorige kabinet. Dat is ingetrokken na de formatie. Ik zou het heel raar vinden als een vergelijkbaar voorstel van de oppositie dan een meerderheid zou halen. Dat is niet denkbaar.”

Zijn jullie niet te verschillend om naar overeenkomsten te zoeken?

„Ook bij dit onderwerp zie ik gemeenschappelijke uitgangspunten. Niemand is blij met een abortus. En één van de argumenten van PvdA en GroenLinks om die pil bij de huisarts te leggen is dat vrouw en huisarts elkaar al kennen en er dus beter over kunnen praten. Nou, ik wil ook graag dat iemand die onbedoeld zwanger is kan praten met een arts die ze vertrouwt. De onderliggende vraag is: wat is de beste hulp voor een vrouw die onbedoeld zwanger is? Als je het zo stelt, kunnen we een gesprek voeren, zoeken naar wat ons bindt en misschien komen we dan samen ergens.”

Dit pleidooi betekent ook dat u zich niet meer kunt profileren op medische ethiek.

„Dit gaat over vraagstukken van leven en dood. Als politicus is het misschien gek om te zeggen, maar ik ben altijd zoekende. In eigen kring, maar ook in de politiek. Ik heb niet voor alle dilemma’s meteen hét antwoord. Maar kwetsbaarheid van mensenlevens moet je niet politiek willen maken. Dat moet dan maar mijn profiel zijn. En als dat voor mensen onvoldoende profiel is, dan is dat maar zo.”

Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie Haagse Zaken: Kerk of kiezer, de worsteling van de ChristenUnie
U kunt zich ook abonneren via iTunes, Stitcher, Spotify of RSS.
    • Enzo van Steenbergen