Pluisjes van paardenbloemen, een monsterspin en leeslampjes

Amsterdam Light Festival Vanaf donderdag staan dertig lichtkunstwerken te stralen langs de grachten van Amsterdam, veelal technische hoogstandjes.

Light a Wish, OGE Group, artist-impression

Guirlandes van lichtkunstwerken sieren tijdens Amsterdam Light Festival de Herengracht, en ook elders verlichten ze de stad: bij het Scheepvaartmuseum, de Hortus Botanicus, het Oosterdok. De zevende editie van het Amsterdam Light Festival telt 29 kunstwerken geïnspireerd door licht, variërend van lichtgevende, rondzwevende pluizen van paardenbloemen boven het donkere grachtenwater (Light a Wish, 1) tot een stralend oog getiteld Night Vision (2). Of een spookachtig blauw paviljoen dat op het water zeilt niet ver van een beweeglijke wolk die bestaat uit duizend ledlampjes, Parabolic Lightcloud (3), vlakbij het Waterlooplein. En pas op wie spinnenangst heeft: op de brug over de Herengracht bij de Reguliersgracht loert de grote monsterspin, als in een nachtmerrie. Spider on the Bridge (4) heet het kunstwerk, door het kunstenaarscollectief Groupe Laps vervaardigd uit duizend lampjes die door elkaar lijken te krioelen – als duizenden spinnen.

Eregast van deze internationale editie is de Amsterdamse kunstenaar Jeroen Henneman (1942) die in de Gouden Bocht twee leeslampen plaatst, Two Lamps. (5) Vorig jaar verwierf de Chinese kunstenaar Ai Weiwei de titel eregast, nu is het Henneman. In zijn atelier met uitzicht over het Vondelpark schetst en vertelt hij met behulp van potlood- en kleurpotloodtekeningen, foto’s en computermodellen wat hem voor ogen staat. Henneman: „Het thema van dit jaar is The Medium is the Message, een uitspraak van de Canadese filosoof Marshall McLuhan. In communicatie speelt licht een belangrijke rol, denk maar aan televisie, smartphones. Met mijn twee sculpturen geef ik aan het thema een heldere invulling: de lamp is het medium en die geeft zelf licht; niet alleen vanuit de kap maar helemaal, de volledige armatuur straalt licht uit. De stalen constructie bestaat uit buizen die min of meer hol zijn. Daarin komen vele duizenden ledlampjes, afgedekt met matglas. Dat straalt zacht licht uit, niet scherp of hard.” Hierdoor vervloeit het licht met de donkere avondhemel, vertelt hij. „Beide lampen komen aan het begin van de Gouden Bocht gezien vanaf de Leidsestraat, aan de rechterkant en even verderop links, waar de gracht een scherpe knik maakt. De kunstwerken staan zo dicht mogelijk aan het water, en weerspiegelen zich erin.”

Schilderij als inspiratiebron

De inspiratiebron voor Henneman vormt het schilderij De Gouden Bocht in de Herengracht in Amsterdam vanuit het westen door Gerrit Adriaensz. Berckheyde uit 1672, dat in het Rijksmuseum hangt. „De gracht is nog zonder bomen, prachtig leeg. De patriciërshuizen zijn voornaam en statig, een enkel kavel is nog onbebouwd en lijkt net een witte kubus. Nu zijn hier vooral kantoren en banken gevestigd.” De lampen lijken zo weggelopen van een van de bureaus, zegt Henneman. „Dat ze zo reusachtig groot langs de gracht staan, dus los uit hun vanzelfsprekende context, wekt een subtiele vorm van vervreemding. Het zijn, zoals ik het noem, ‘staande tekeningen’, want voor het oog lijken de schaarlampen driedimensionaal, maar in werkelijkheid zijn ze tweedimensionaal, namelijk plat als een dubbeltje. Net als een tekening.”

De lampen zoals Henneman die tekende en tot constructies van bijna zes meter hoogte transformeert, is „design in zijn puurste vorm; zo horen lampen eruit te zien”. Als gebruikelijk bij een eregast mag er een limited edition vervaardigd worden voor belangstellenden, in dit geval 65 exemplaren. Hiertoe ontwierp Henneman een nieuwe lamp, gebogen uit een stuk ijzerdraad. Een neonglasblazer maakt hiervan lichtgevende kunstwerken die in de huiskamer of op het bureau passen; ze heten toepasselijk One Lamp. Henneman: „Het was voor mij een openbaring met licht te werken.”

Het lichtkunstfestival richt zich, zoals de naam suggereert, op nacht en duisternis. Henneman vraagt zich af hoe zijn silhouetten zich overdag zullen tonen, als een grijzig-wit lijnenspel: „Ik overweeg om er een sensor in te laten plaatsen, zodat ze bij grijzig herfst- of winterweer ook aanspringen. Een kunstwerk dat buiten staat, krijgt enkele keren per etmaal tal van mooiste momenten, en die wil ik nastreven. Overdag bij helder licht, in de avondschemering en bij nacht. Elke keer is het anders door het samenspel van licht, weersgesteldheid en tijdstip. Zo veranderen Two Lamps van een lijnenspel overdag tot een lichtgevende sculptuur ’s nachts.”

Een van de prominente kunstwerken is Starry Night (6) van het Servische kunstenaarsduo Ivana Jelić en Pavle Petrović. Ook zij lieten zich inspireren door een schilderij: De sterrennacht uit 1889 van Vincent van Gogh, dat hangt in The Museum of Modern Art in New York. Omdat de sterrenhemel in grote steden als Amsterdam nauwelijks zichtbaar is door de toenemende lichtvervuiling, brengen deze kunstenaars met hun installatie een hommage aan de sterren. Boven de Herengracht wordt een reusachtig stuk gaas gespannen, waarin 1.400 buisjes zijn geweven van verschillende kleuren acryl die door ledlampjes oplichten – net alsof het de ritmische penseelvoering is van het schilderij zelf. „De aanblik van de sterren zet me altijd aan het dromen”, schreef Van Gogh in een van zijn vele brieven aan zijn broer Theo. Zo verbindt dit nieuwe kunstwerk de Amsterdamse grachtengordel met een nachtlandschap in Zuid-Frankrijk.

Jeroen Henneman: Limited edition #2: One Lamp
Foto Janus van den Eijnden
Two Lamps, Jeroen Henneman, artist-impression
OT 9.7.6., Stefan Reiss, artist-impression

Ingenieurs en technici

Tijdens het gesprek met Henneman blijkt hoe nauw techniek en lichtkunst met elkaar zijn verbonden. Aan Amsterdam Light Festival zijn ingenieurs en technici verbonden die de plaatsing en de uitvoering van de kunstwerken begeleiden. Juryvoorzitter Lennart Booij, tevens directeur, heeft met zijn team elk jaar de keuze uit zo’n honderdvijftig inzendingen, waarvan er dertig overblijven. Een van de eisen die de jury stelt is „of het kunstwerk zich in het geheel van de andere kunstwerken weet te handhaven”. De afzonderlijke kunstwerken staan niet op zich, maar dienen een „totaalkunstwerk” te vormen. Ook is van belang of het werk een relatie onderhoudt met de historie van de plek, zoals Two Lamps, of dat er, zoals in Starry Night, verwezen wordt naar de kunstgeschiedenis.

Natuurkunde en techniek spelen een rol in O.T. 976 (7), een werk van de Duitse beeldend kunstenaar Stefan Reiss die zich liet leiden door de snaartheorie (string theory) ofwel de gedachte dat alles in het universum, van de kleinste eenheid tot de mens en de sterren, met elkaar verbonden is door onzichtbare deeltjes. Deze onbewezen theorie leidt in elk geval tot een schitterend lichtkunstwerk bij de Eenhoornschutsluis in de Korte Prinsengracht. Daar ontvouwen zich drie geometrische vlakken die bestaan uit tientallen lichtgevende kabels, als een soort snaren. Geometrie beheerst ook de lichtsculptuur Parabolic Lightcloud (3) van het duo Amigo and amigo dat teruggaat naar een van de oervormen van de natuur: de Fibonacci-spiraal. Koralen, slakkenhuizen en zelfs zaden van een zonnebloem zijn opgebouwd volgens dit wiskundige groeipatroon.

Het Amsterdam Light Festival kan op verschillende manieren worden bezocht – tegen betaling over het water in een van de talloze rondvaartboten met gids aan boord, maar alle kunstwerken zijn dit jaar ook prima te voet of op de fiets te bekijken. Nieuw dit jaar: langs de route komen tien borden te staan met stadsverhalen van historicus Koen Kleijn over de geschiedenis van Amsterdam; van de tijd van de Amsterdamse zeevaart begonnen op het Damrak tot de spoorwegen en straatverlichting. Een van de borden verhaalt over de komst van straatlantaarns. Eens was het aardedonker in onze stad; mensen vielen, en verdronken in de grachten. In 1886 kwamen er gaslantaarns en in 1917 ging Amsterdam over op elektrisch licht.

Spider on the Bridge, Groupe LAPS, artist-impression
Parabolic Lightcloud, amigo & amigo, artist-impression

Diezelfde duisternis van destijds bracht Henneman mede op het idee van Two Lamps (5). Hij zegt: „Vroeger hield men de gordijnen open, zodat kaars- of lamplicht van binnen naar buiten viel, zodat het minder donker was op de grachten.” Eigenlijk dus net zoals zijn twee lampen dat nu gaan doen.

Amsterdam Light Festival donderdag 29/11 t/m zondag 20/1. Dagelijks 17.00 - 23.00 uur. Inl.: amsterdamlightfestival.com
    • Kester Freriks