‘Ontslag Ghosn is als een coup d’état binnen Nissan’

Nissan

De arrestatie van Nissan-bestuurder Carlos Ghosn wegens financieel wangedrag is opzienbarend voor Japan, dat mensen met macht doorgaans niet vervolgt.

Het hoofdkwartier van Nissan in Yokohama Japan. Volgens Nissan-topman Hiroto Saikawa was Carlos Ghosn te lang aan de macht geweest. Foto Toru Hanai/Reuters

Toen Carlos Ghosn maandag met zijn privéjet arriveerde in Tokio was hij een machtig zakenman. Als topman van de alliantie tussen Nissan, Renault en Mitsubishi leidde hij de grootste autofabrikant ter wereld. Hij was kind aan huis bij wereldleiders en leidde een glamoureus leven met woningen in Amsterdam, Parijs, Rio de Janeiro, Beiroet en Tokio.

De 64-jarige Braziliaans-Franse zakenman van Libanese afkomst werd in 1999 door Franse autofabrikant Renault naar Japan gezonden om Nissan van een faillissement te redden. Hij sneed in Nissans kosten, sloot fabrieken, kromp het leveranciersnetwerk in, en bracht eilandenrijkjes binnen het concern bijeen. Binnen een jaar was de op een na grootste autofabrikant van Japan weer winstgevend. Ghosn bracht tevens zowel Renault en Mitsubishi terug van de afgrond en schiep een winstgevende alliantie tussen de drie bedrijven die hen koplopers maakte in de automobielindustrie. Hij werd geëerd als held.

Maar maandag werd hij op het vliegveld opgewacht door de Japanse justitie. Hij zou uit eten gaan met een van zijn dochters, maar werd in plaats daarvan weggeleid naar een detentiecentrum. De man die eens wereldwijd gevierd en bewonderd werd, zit nu in een krappe Japanse isoleercel met niets meer dan een bed en toilet. Op donderdag werd hij ontslagen als chairman van Nissan.

Volgens Nissan heeft Ghosn, en het eveneens gearresteerde bestuurslid Greg Kelly, de Japanse wet voor financiële diensten en de effectenbeurs geschonden. Over de afgelopen vijf jaar zou Ghosn bijna 39 miljoen euro van zijn salaris hebben verzwegen in Nissans financiële jaarverslagen aan de Japanse effectenbeurs. Ghosn en Kelly zouden ook eigendommen van het bedrijf voor zichzelf hebben aangewend en investeringen van Nissan fout hebben weergegeven.

Volgens Japanse media heeft Nissan vele miljoenen euro’s betaald voor de aankoop en renovatie van huizen en appartementen voor Ghosn in Rio, Beiroet, Parijs en Amsterdam. De woningen hadden geen zakelijk doel en werden niet vermeld in het financieel verslag. Daarnaast zou Ghosns zuster 1,7 miljoen dollar hebben ontvangen zonder er werk voor te hebben verricht.

In het najaar van 2016 huurde Ghosn een gedeelte van het paleis van Versailles af om daar groots zijn bruiloft met zijn tweede vrouw te vieren. Het feest was geïnspireerd op de film Marie Antoinette van Sofia Coppola. Het paleis stond vol gekostumeerde acteurs en actrices met gepoederde pruiken en roze gekleurde wangen. De bruiloft was „geschikt voor een koning en koningin” dweepte een Amerikaans tijdschrift. Zelfs dit zou bekostigd zijn door Nissan wordt nu vermoed.

„Dit is ernstig wangedrag”, zei Nissan-bestuurder Hiroto Saikawa tijdens de persconferentie maandag waarin Nissan de situatie bekendmaakte.

„Vooral de valse informatie op de financiële verslagen is serieus”, zegt de Japanse journalist Hisao Inoue. Hij volgt de Japanse automobielindustrie sinds de jaren negentig en wordt in Japan gezien als een expert in Nissan. „Dat verslag is als een rapportcijfer van een bedrijf. Ghosn heeft de financiële markt misleid.”

Lees ook: Carlos Ghosn weg als bestuurder bij Nissan

Een zware misdaad

Officieren van justitie in Tokio beschrijven Ghosns vermeende acties als een „zware misdaad”, ernstiger dan handel met voorkennis. Indien er een officiële aanklacht komt en hij schuldig wordt gevonden in een rechtszaak zou Ghosn tot maximaal tien jaar gevangenis veroordeeld kunnen worden.

Klokkenluiders binnen Nissan sloegen enige maanden geleden alarm. Nissan begon daarna een uitgebreid onderzoek en bracht de Japanse justitie op de hoogte. Twee klokkenluiders, van wie de namen niet bekend zijn gemaakt, werken met justitie samen. Als tegenprestatie ontvangen ze strafvermindering.

Ghosns arrestatie is opzienbarend. „De Japanse justitie heeft de neiging om mensen met macht niet te vervolgen”, zegt Michael H. Fox, hoogleraar criminologie aan Hyogo University in Japan. Dit wordt duidelijk uit de vele grote Japanse bedrijfsschandalen van de afgelopen jaren. Zo verkocht Takata Corp. miljoenen defecte airbags waardoor ten minste zestien mensen het leven verloren en Toshiba maakte in september bekend dat haar winst over de afgelopen zeven jaar bijna 2 miljard dollar minder was dan vermeld in financiële verslagen. Geen enkele topman van deze bedrijven is gearresteerd.

Zelfs de bruiloft van Carlos Ghosn in het paleis van Versailles – in de stijl van de film Marie Antoinette – is vermoedelijk bekostigd door Nissan

„Dit betekent volgens mij dat de aanklagers onbetwistbaar bewijs hebben dat Ghosn en Kelly inderdaad schuldig zijn”, zegt journalist Inoue. Het Japanse dagblad Asahi Shimbun suggereerde dit inderdaad op donderdag. Volgens niet genoemde bronnen zou justitie e-mails hebben ontvangen van de klokkenluiders vermeldde de krant. Hierin werd opdracht gegeven het salaris van Ghosn te vervalsen. De e-mails waren door Kelly verzonden aan hooggeplaatste functionarissen die direct betrokken waren bij de behandeling van de jaarverslagen. In zijn e-mails schreef Kelly dat de instructies moesten worden beschouwd als komende van Ghosn zelf.

Inoue: „Binnen Nissan werd er altijd gezegd dat Ghosn gierig en hebzuchtig was.”

Vaak beschermen bedrijven hun belangrijke topmannen tegen dergelijke aanklachten. Zelfs als ze schuldig zijn. Nissan-topman Saikawa maakte Ghosn daarentegen zwart in zijn persconferentie maandag. Hij uitte zijn „sterke verontwaardiging” en „teleurstelling” in de man met wie hij jarenlang nauw had samengewerkt. Ghosn was te lang aan de macht geweest, zei hij. Sommige Japanse journalisten noemden Saikawa „Ghosns Brutus”, refererend aan de verrader van Julius Ceasar.

„Dit kan gezien worden als een coup d’état binnen het bedrijf”, zegt Nissan-specialist Inoue. Volgens hem was het topmanagement binnen Nissan in toenemende mate ontevreden over de samenwerking met Renault.

Lees ook: Gearresteerde Renault-topman Ghosn was tot voor kort nog een held

De succesvolle samenwerking tussen Renault en Nissan was uitzonderlijk. Fusies tussen grote autobedrijven werden gezien als onmogelijk. De fusie tussen Daimler en Chrysler in 1998 was bijvoorbeeld een berucht fiasco. Ghosns oplossing was om de culturen van beide bedrijven zoveel mogelijk gescheiden te houden. „Nissan en Renault deelden technologie en talent”, legt Inoue uit. „Maar er was geen integratie van management. De een had geen controle over de ander.”

De situatie begon te veranderen toen Emmanuel Macron, toenmalig minister van Economie, in 2015 het aantal Franse aandelen in Renault tijdelijk liet uitbreiden van 15,01 procent tot 19,74 procent om via een motie langdurige aandeelhouders dubbel stemrecht te geven. Toen de Franse staat dubbel stemrecht had, zijn die aandelen met veel winst verkocht. Dit maakte Nissan nerveus. Het heeft zelf slechts een 15 procent-aandeel in Renault, en dat zijn aandelen zonder stemrecht.

Nadat eerder dit jaar Ghosns contact met Renault verlengd werd tot 2022, begon hij een missie om Renault en Nissan meer met elkaar te verstrengelen. Saikawa, die Ghosn vorig jaar opvolgde als topman, begon zich zorgen te maken dat Renault Nissan zou kunnen opslorpen terwijl het Japanse bedrijf veel sterker in de schoenen staat. „Nissan heeft betere technologie dan Renault”, zegt Inoue. Nissan is ook groter en verdient meer dan het Franse bedrijf.

‘De echte problemen beginnen nu’

Saikawa zocht volgens Inoue naar een manier om Ghosn te verwijderen, maar hij had onvoldoende stemmen in de raad van commissarissen om dit voor elkaar te krijgen. Ghosns en Kelly’s ongeregeldheden kwamen voor Saikawa daarom op een perfect moment meent Inoue. De topman lijkt ze aangegrepen te hebben voor zijn eigen doeleinden. „Maar de echte problemen beginnen nu”, zegt de journalist. Het zal volgens hem heel moeilijk zijn voor de twee bedrijven om de gevoelens van wantrouwen te overwinnen en een machtsevenwicht tussen de bedrijven te vinden dat werkt.

Japan en Frankrijk zijn het in ieder geval met elkaar eens dat de samenwerking tussen de twee autofabrikanten belangrijk is. Slechts enkele uren nadat Nissan Ghosn ontsloeg als voorzitter, noemden de Franse minister van Financiën Bruno Le Maire en de Japanse minister van Economie Hiroshige Seko de alliantie een ‘winnende samenwerking’ die ze beiden krachtig steunden.

Experts zeggen dat in een industrie die een dramatische verandering ondergaat die gigantische investeringen vereisen, de twee bedrijven niet zonder elkaar kunnen.

Dat Ghosn daarin nog een rol gaat spelen lijkt nu onwaarschijnlijk. Maar Renault en Mitsubishi houden Ghosn voorlopig nog aan als president-commissaris. Ghosn is bovendien topman van het overkoepelend orgaan van de alliantie, waarvan het kantoor in Amsterdam is gevestigd.

    • Kjeld Duits