Opinie

    • Tom-Jan Meeus

Maar Jesse Klaver: weet je zeker dat jij dit conflictmodel wilt blijven belonen?

Deze week: Klaver, de algoritmedemocratie en de polder.

Ofwel: breekt het politieke midden onder Rutte III?

Jesse Klaver is op verkiezingsavonden geen man van kleine woorden. Bij de gemeenteraadsverkiezingen dit voorjaar feliciteerde hij zijn partij met een „historische” zege.

Toen later alle uitslagen binnen waren, bleek de lat van de partijleider niet hoog te hebben gelegen. GroenLinks behaalde 8,9 procent van de stemmen, en eindigde landelijk als vijfde. Soort FC Utrecht.

Deze week deed GroenLinks het voortreffelijk bij de herindelingsverkiezingen in studentenstad Groningen: de grootste met 11 van de 45 zetels; een winst van zeven. Vooral D66 leverde in, de andere middenpartijen wonnen of verloren een zeteltje.

Dus je wist: dat wordt weer ronken met Jesse. „Er waait een nieuwe wind door Nederland”, twitterde hij. „De tijd van de klassieke middenpartijen loopt op zijn einde.”

GroenLinks wint overtuigend in één stad – meteen zijn alle klassieke middenpartijen verloren. Toe maar.

Evengoed hebben oudere volkspartijen als VVD, CDA, PvdA (eigenlijk ook D66), partijen die mensen ongeacht inkomen of afkomst organiseren op idealen, betere tijden gekend.

Maar wat zegt het als de leider van een grote oppositiepartij, straks mogelijk de kandidaat-premier van links, zich verheugt op een politiek zonder zulke middenpartijen? Een politiek van alleen flanken?

Uitgerekend deze week zagen we hoe twee jarenlange debatten – pensioenen en Zwarte Piet – ontspoorden omdat in beide discussies flankposities het midden overvleugelden.

Je kunt dit natuurlijk toejuichen: liever een helder conflict dan een drabbig compromis. Veel wijst erop dat het geduld voor het polderen überhaupt verdwijnt.

Maar je vraagt je af: doorzien we wiens conflictmodel we hier eigenlijk belonen?

Toevallig kwam ik deze week terecht bij een prachtig stukje op de Britse website Politics.co.uk: wat is op dit moment de beste manier om het politieke systeem uit de dagen?

Op zoek naar de tegencultuur van 2018, naar the new punk, concludeert de auteur dat er één verschijnsel is dat al onze debatten stuurt: het algoritme.

Het algoritme waarmee nieuwe media conflict en radicaliteit belonen, en saaiheid en beschaving afstraffen. Het algoritme dat schelden en beschuldigen op ons dagelijkse menu heeft gezet.

Het algoritme dat al onze politiek plaatst in een context van oplopende escalatie.

En deze algoritmedemocratie kan volgens de auteur op één manier uitgedaagd worden: omarm beschaving en mildheid als symbolen van de nieuwe tegencultuur.

‘Fuck the system! Be nice.’

Precies het omgekeerde van de trend die Klaver deze week toejuichte. Niet het tweegevecht zonder midden: het veelvormige debat van flanken, middenposities en nuances daarbinnen. Zoals ons parlementair stelsel beoogt alle geluiden, niet alleen de luidruchtigste, te laten horen.

Het Zwarte Piet-debat, zoals het vorig weekeinde tot een dieptepunt kwam, heeft alles van een algoritme-gedreven escalatie. Pro-Pieten wijzen op radicalen zoals de Grauwe Eeuw; anti-Pieten naar blokkeerfriezen en Eindhovense hooligans.

Weerzin tegen anderen boven inzicht in anderen. En het niet-algoritme-gedreven midden dat uit beeld verdwijnt: mensen die begrijpen dat Piet moet veranderen maar inzien dat burgers zonder racistisch motief hechten aan tradities.

Het droevigste was dat landelijke politici, die er geen zeggenschap over hebben, maandag alle escalatie beloonden met reacties.

Verrassend ook, want wie zou hebben opgelet, maar blijkbaar waren dit er niet veel, kon weten dat de Kamer dit debat vorig jaar februari had afgesloten.

Toen stemde men over een initiatiefwet van PVV’er Bosma: hij wilde van rijkswege bepalen dat Zwarte Piet zwart is. Op twaalf PVV’ers na wees de hele Kamer dit af.

Zo boeken de anti-Piet-activisten al jaren overwinningen, en die Eindhovense hooligans, zaterdag, waren hier de beste bevestiging van: als dat je steunpilaren zijn, weet je zeker dat je verloren hebt.

Interessant is nu hoe de maatschappij een oplossing bereikt: in langzaam overleg (polderen) of op commando in hoog tempo (zoals het algoritme voorschrijft).

In een wereld zonder klassieke middenpartijen, waar Klaver naar uitkijkt, zou je uitkomen op de harde keuzes die we kennen uit de tweepartijenstelsels van het Verenigd Koninkrijk en de VS.

Na Bush Obama. Na Obama Trump. Na het EU-lidmaatschap Brexit. Politiek van ondraaglijke versimpeling: de overwinning van vandaag is de nederlaag van morgen.

Netflix heeft dit denken ook in deze cultuur versterkt. Maar je hoopt dat de winnaars van het Piet-debat blijven inzien dat overwinningen in ons bestel pas blijvend zijn als je ze met andersdenkenden boekt.

Maar het is geen gegeven meer. Bij de pensioenen, waarop de polder acht jaar zwoegde, mislukte het uitgerekend deze week – een tamelijk dramatische uitkomst.

Het is hoogconjunctuur, maar iedereen weet wat er in de recente recessie gebeurde na pensioeningrepen (peiling voorjaar 2013: 50Plus 24 zetels), en iedereen snapt dat het fragiele Rutte III groot belang had bij breed gedragen verandering van het pensioenstelsel.

Het gaf maanden fascinerende politiek, van alle kanten, waarbij vooral de FNV opviel: de bond zocht bij elk mogelijk akkoord vooraf politieke dekking bij linkse partijen, vooral Klaver en Asscher, en zo bepaalden ook GroenLinks en PvdA uiteindelijk de mislukking.

Op korte termijn misschien handig voor ze – Rutte verder verzwakt.

Maar op langere termijn weet ik het niet – zonder wijziging van het stelsel blijft elk kabinet, ook een eventueel kabinet-Klaver, kwetsbaar voor herlevend ouderenpopulisme door pensioenschommelingen in een recessie.

Dus de vraag is wat linkse partijen en vakbonden aan deze mislukking zullen hebben.

Ze ontnemen Rutte III de kans op versterking van het politieke midden. Maar het gevolg kan ook zijn dat dit midden in elkaar stort, met die hele polder erbij: dat voortaan elk kabinet, op elk sociaal-economisch thema, confrontatie met de maatschappij moet vrezen.

Het algoritme van Twitter zal er niet onder lijden. Maar wat het land eraan heeft?

Voor PvdA-leider Asscher is er nog een puntje. Hij en Klaver geven graag hoog op van ‘linkse samenwerking’, maar sinds deze week weten we hoe Klaver dit weegt: de PvdA loopt op haar einde. Dus wat denkt Asscher eigenlijk met hem te bereiken?

Het Nederlandse bestel heeft de kwaliteit dat nieuwe partijen relatief eenvoudig doordringen tot de nationale vergaderzaal.

Het levert een fijnzinnige maar onoverzichtelijke democratie op: als iedereen meepraat, ben je nooit zeker van het eindresultaat.

Een gevolg is ook dat één partij nooit de meerderheid heeft, en dat het voor machtsvorming en besluitvorming altijd nodig is dat andersdenkenden samenwerken.

Die middenpartijen spelen hierin al een eeuw vrijwel onafgebroken de elementaire rol van intermediair met flankpartijen.

Dus het is interessant dat een politiek talent als Klaver in één week met genoegen vaststelt dat middenpartijen uitsterven en gelijktijdig meewerkt aan torpedering van een polderakkoord over pensioenen, dat het politieke midden zou hebben hersteld.

Het kan allemaal natuurlijk, het is zeker niet verboden. Maar wie zo opereert, opereert volgens de commerciële logica van de algoritmedemocratie: niet volgens de duurzame behoefte van de Nederlandse democratie.

    • Tom-Jan Meeus