Grote zorg om komende leiderswisseling in VVD

Najaarscongres De VVD is niet gerust op de komende wissel van het partijleiderschap. Wanneer gaat Mark Rutte weg? En is Klaas Dijkhoff wel klaar?

Premier Mark Rutte (links) en fractievoorzitter Klaas Dijkhoff in mei van dit jaar op het voorjaarscongres van de VVD.
Premier Mark Rutte (links) en fractievoorzitter Klaas Dijkhoff in mei van dit jaar op het voorjaarscongres van de VVD. Foto ALEXANDER SCHIPPERS/ANP

De VVD wil gezelligheid uitstralen. Daarom heet het najaarscongres van de liberalen deze zaterdag geen congres, maar een féstival. In Den Bosch wacht de VVD’ers, zo belooft de uitnodiging: „Muz&Tiek. Bier. Bitterballen. Stand-up politics met Klaas Dijkhoff. Lekker eten!” En: „Toffe mensen.” Zelfspot is er ook: Thierry Aartsen, die voor zijn beëdiging als Kamerlid in opspraak raakte vanwege misplaatste tweets, verzorgt ‘Twitteren met Thierry’ – over de valkuilen van dat medium. En er is een sessie met als titel: ‘Integriteit. Jezelf en de partij.’

Het is typerend voor de losse, volkse stijl die de VVD zichzelf aanmeet, ook in de Tweede Kamer. Onder leiding van fractievoorzitter Dijkhoff komt de fractie met het ene na het andere voorstel, van een demonstratieverbod rondom de Sinterklaasintocht tot meer geld voor ‘volkscultuur’.

Achter die uiterlijke lichtvoetigheid gaan grote zorgen schuil. Die gaan over de leiderschapswissel. Mark Rutte is al sinds 2006 partijleider en sinds 2010 minister-president. Hij heeft af en toe wat politieke tegenslag gehad – denk aan de mislukte afschaffing van de dividendbelasting of het mislukte pensioenakkoord – maar hij is nog altijd populair. Hoeveel VVD’ers de afgelopen jaren ook in opspraak kwamen of moesten aftreden, bij verkiezingen wist de VVD steevast weer een goede uitslag te behalen. Op campagne in Hoofddorp, waar deze week herindelingsverkiezingen plaatsvonden, leek de premier wel een popster, omringd door drommen mensen die selfies met hem wilden maken. Wat moet de VVD als Rutte ermee stopt? „Dat is een goede vraag”, zei een lokale VVD’er die tot dan toe stond te grijnzen wat bedrukt.

Voorlopig weet niemand wanneer Rutte weggaat. „Ergens tussen nu en mijn dood”, zei hij vorige week in een interview op Radio 1.

Als zijn derde kabinet valt, is dat voor Rutte waarschijnlijk het meest logische moment om te beslissen of hij opgaat voor een vierde termijn als lijsttrekker. Mensen in zijn omgeving denken dat hij dat dan niet zal doen. Als het kabinet de rit uitzit, is de kans groter dat hij aanblijft.

Opvolger

Als Rutte wil vertrekken voordat zijn uiterste houdbaarheidsdatum is verstreken, moet er wel een opvolger klaarstaan. Dijkhoff geldt op dit moment als die kroonprins . Hij was eerder staatssecretaris van Asiel en minister van Defensie en sinds ruim een jaar is hij fractievoorzitter in de Tweede Kamer. Hoewel hij volop werkt aan de ontwikkeling van zijn eigen verhaal („goed volk”) en zich flink aan het profileren is, groeit bij VVD’ers de twijfel. Is Klaas er wel klaar voor? Komt het niet te vroeg? Mocht Rutte twijfelen over de capaciteiten van zijn opvolger, dan kan hem dat ervan weerhouden plaats te maken. Dan doet hij het wellicht liever zelf nog een keer, zeggen ingewijden.

Het is op het Binnenhof traditie om bij langzittende premiers te speculeren over een vertrek naar Brussel en dat gebeurt bij Rutte dan ook al jaren. De laatste weken zwellen die geruchten echter extra aan. Want in Brussel komen twee prestigieuze banen vrij: die van de huidige Europese ‘president’ Donald Tusk – hij is voorzitter van de Europese Raad – en die van Jean-Claude Juncker, de voorzitter van de Europese Commissie.

‘Niet naar Brussel’

De positie van Tusk komt vermoedelijk op 1 december 2019 vrij. Junckers termijn loopt in november 2019 af. Rutte zou als een van de langstzittende regeringsleiders in Europa voor beide functies in aanmerking kunnen komen. Mocht hij inderdaad naar Brussel gaan, zo lieten anonieme D66’ers en CDA’ers onlangs in de media weten, dan willen zij dat er nieuwe verkiezingen worden uitgeschreven. Ze piekeren er niet over te accepteren dat Rutte zich tussentijds als premier laat vervangen. In Den Haag zingt hiervoor de naam rond van Edith Schippers, de voormalige minister van Volksgezondheid en een vertrouweling van Rutte.

Maar een tussentijds vertrek is hooguit aan de orde als Rutte naar Brussel wíl. En dat heeft de premier vorige week min of meer uitgesloten. „Ik blijf”, zei hij op Radio 1 . „Ik ga niet naar Brussel.” Al zouden de Duitse bondskanselier Merkel en de Franse president Macron smeken? „Dan doe ik het niet.” In zijn ‘eigen’ VVD trekken ze dat laatste in twijfel. Want ook al zou Rutte niet de ambitie hebben om naar Brussel te gaan – als Merkel en Macron druk gaan uitoefenen moet hij wel een héél goed verhaal hebben om te weigeren.