Een rechtgeaarde Zwitser zegt altijd ‘ja’ tegen directe democratie

Referendum

De Zwitsers mogen zich zondag uitspreken over de vraag of de eigen grondwet moet prevaleren boven internationale verdragen.

Zwitsers stemmen zondag over drie thema’s, waaronder de verhouding tussen directe democratie en internationale verdragen. Foto Fabrice Coffrini/AFP

Toen Hans-Ueli Vogt vier jaar geleden voorstelde om een referendum te houden over de vraag of buitenlandse rechters belangrijker zijn dan Zwitserse rechters, wist niemand wie hij was. Nu is de 49-jarige advocaat en parlementariër voor de radicaal-rechtse partij SVP avond aan avond op de Zwitserse televisie te zien. Super gedreven en altijd een tikje gespannen, lijkt het wel, beargumenteert hij dat de Zwitserse grondwet moet prevaleren boven internationale verdragen. En dat dit principe ook in de grondwet moet worden verankerd. Zondag gaan de Zwitsers hierover stemmen.

Volgens Vogt, een voorvechter van homorechten die met zijn intellectuele pleidooien binnen de sociaal conservatieve en ‘volkse’ SVP een buitenbeentje is, legt dit referendum „de vinger op de belangrijkste vraag van onze tijd: wat is de speelruimte nog voor individuele landen, in een geglobaliseerde wereld? Wat is de stem van het volk nog waard?”

Immigratiequota

De SVP, die in de coalitieregering zit, wil deze vraag dringend beantwoord zien. Afgelopen jaren is het internationale recht hier een paar keer hard met de directe democratie geclasht. In 2014 organiseerde de SVP een referendum over de vraag of Zwitserland immigratiequota moest invoeren. Ze won.

Maar quota zijn strijdig met de ruim 120 verdragen die Zwitserland met de Europese Unie heeft. Zwitserland heeft toegang tot grote delen van de Europese interne markt, en zit in Schengen. Daarom geldt het Europese vrije personenverkeer ook in Zwitserland, al is het land geen lid van de EU.

Het enige wat het Zwitserse parlement met de uitslag van dat referendum deed, is een vage richtlijn instellen: bedrijven die per se een buitenlander willen aannemen, moeten dat bij hun lokale arbeidsbureau melden en uitleggen. Elke andere implementatie was op een veldslag met Brussel uitgelopen, die Zwitserland moeilijk kon winnen.

Lees ook hoe de Zwitsers door Brexit vaker ‘nee’ horen in Brussel: Zwitserland voordeeltjes? Dan willen die Britten die ook

Mythische episode

De SVP voelt zich bekocht. Volgens haar wordt de directe democratie in Zwitserland door „buitenlandse rechters” bedreigd – een verwijzing naar een mythische, gekoesterde episode in de middeleeuwen, toen sommige kantons onafhankelijk wilden worden van het Habsburgse Rijk en zeiden: „Wij willen geen buitenlandse rechters in ons dal.”

De SVP heeft het land vol posters gehangen: blozende, blonde mannen en vrouwen in het boerenland, met de slogan ‘JA tegen de directe democratie’. Slim bekeken: welke rechtgeaarde Zwitser zegt er nu nee tegen de directe democratie?

In het verleden gebruikte de SVP meer confronterende campagnes: met witte schapen die zwarte schapen het land uittrappen, bij voorbeeld, of een zwarte handschoen die witte burgers besteelt. Maar omdat de SVP al een paar referenda verloren heeft – onder meer over automatische uitzetting van criminele buitenlanders – hoopt de partij nu kiezers uit het politieke centrum aan te spreken.

Volgens een recente peiling van bureau Gfs in Bern gaat dat echter niet baten: ondanks levendige, soms heftige debatten in dorpshuizen, congreszalen en de Zwitserse media is een afwijzing het meest waarschijnlijke scenario.

Warrige oplossing

De SVP pleit als enige voor een ja. De regering, ngo’s en burgergroepen gaan voor nee. „De vraag die Vogt en de SVP oproepen is prima,” zegt Cenni Najy, hoofd Europese zaken bij de nieuwe, jonge Zwitserse denktank Foraus. “Dit ís een probleem, en niet alleen in Zwitserland. Maar de oplossing die de SVP biedt, is warrig.”

Als dit referendum het zou halen, en het nationale recht prevaleert boven internationaal recht, dan zijn er straks twee scenario’s mogelijk. De eerste is dat de Zwitsers op een dag stemmen voor een wet die strijdig is met een internationaal verdrag dat ze zélf ook ondertekend hebben. Dat kan een technische afspraak zijn met een buurland, of een internationaal verdrag over belasting of kinderrechten. De SVP wil dat Zwitserland zo’n verdrag opnieuw uitonderhandelt. Maar de kans is groot dat die partners – de EU, bijvoorbeeld - dat niet willen. Over wat er dan moet gebeuren, zegt de SVP niets.

Het tweede scenario is dat de Zwitsers stemmen voor iets dat strijdig is met een internationaal verdrag waarvoor ze niet gestemd hebben – zoals de Europese Mensenrechtenconventie. In dat geval wil Vogt dat Zwitserland dat verdrag niet opzegt, maar stopt met het toe te passen. Daarmee schendt het land internationaal recht. Ook hier blijft onduidelijk wie beslist wat er verder gebeurt – regering, parlement? – en hoe. „Het referendum gaat alleen over het politieke aspect”, constateert Najy, „de juridische afhechting ontbreekt. Echt een populistisch initiatief.”

VN-organisaties

De regering vreest dat een land met ’s werelds tweede grootste vestiging van VN-organisaties plus een enorme financiële sector, bij een ja rechtszekerheid verliest en een onbetrouwbare partner wordt. Sommigen zeggen dat Zwitserland straks honderden internationale verdragen moet verscheuren. Vogt pareert dit alarmisme met gemak: dit hoeft niet bij voorbaat. Maar in een recent debat kreeg Andrea Huber, van de nee-campagne, de upcoming SVP’er toch even stil. Ze zei: „Het is toch te treurig en alarmerend voor woorden als Zwitserland zich gaat gedragen zoals Rusland, en zegt dat we de Europese Mensenrechtenconventie alleen toepassen als het ons uitkomt.”

    • Caroline de Gruyter