Dit was het hoogst haalbare voor staatssecretaris Blokhuis

Preventieakkoord De staatssecretaris en zeventig organisaties vierden in Den Haag het ‘Nationaal Preventieakkoord’. Maar politici zijn kritisch.

Ondertekening van Het Nationaal Preventieakkoord na afloop van de toelichting door staatssecretaris Paul Blokhuis. Foto ANP/Koen van Weel

Op tafel bij de presentatie van het Nationaal Preventieakkoord staan groentestengels en alcoholvrije drankjes. Staatssecretaris Paul Blokhuis (ChristenUnie, Volksgezondheid) geeft als gastheer het goede voorbeeld. „We willen mensen helpen gezonde keuzes te maken.”

Vrijdagmiddag werd het akkoord, dat door Blokhuis „historisch” wordt genoemd, na zeven maanden onderhandelen ondertekend. Met meer dan zeventig maatschappelijke organisaties, de voedingsindustrie en alcoholproducenten. Doel: obesitas, roken en problematisch alcoholgebruik terugdringen.

Een pakje sigaretten wordt 10 euro, ligt niet meer in het zicht en is op minder plekken te koop. Het stunten met alcohol wordt aan banden gelegd door de korting te beperken tot maximaal 25 procent. Dit zijn de hardste maatregelen. Verder is dit akkoord, benadrukken alle aanwezigen, vooral „een startpunt”. Een bevestiging dat al die organisaties met tegengestelde belangen willen samenwerken.

De deelnemers laten bij de presentatie vooral positieve geluiden horen. „In de meeste landen is dit ondenkbaar,” zegt Marian Geluk, voorzitter van de federatie van de levensmiddelenindustrie. „Groot-Brittannië heeft wel een suikertaks maar de bevolking is veel ongezonder. Met het stimuleren van gezonde keuzes bereik je veel meer. Je moet de samenleving meekrijgen.”

Het Preventieakkoord lekte deze week al uit. Lees hier vijf vragen en antwoorden over de inhoud.

Gezondheidsorganisaties zijn bijvoorbeeld blij met de betere samenwerking tussen gemeenten en zorg om obesitas tegen te gaan, en met het leefstijlonderwijs op scholen. „Maar”, zegt Liesbeth van Rossum, voorzitter van het Partnerschap Overgewicht Nederland en hoogleraar en internist-endocrinoloog in het Erasmus MC, „ik had graag meer wettelijke maatregelen gezien.” Er wordt nu „wel erg optimistisch gedaan”, bijvoorbeeld over het gezonder maken van producten door de industrie. „Als we de komende jaren niet opschieten, zouden er alsnog hardere maatregelen moeten komen.”

Roken in de trein

Blokhuis heeft zich gewapend tegen belangrijke punten van kritiek. Zijn regels voor gezond gedrag niet betuttelend? „Dat vind ik zo’n achterlijk woord”, zegt Blokhuis. „Er is brede steun. Met regels zorg je ook voor normverandering. Kinderen kunnen zich nu niet voorstellen dat we het vroeger normaal vonden om in de trein te roken.”

En fors minder zware drinkers en minder overgewicht: dat gaat hij toch nooit halen, heeft het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) al geoordeeld. „Als we de ambities niet halen gaan we de doelen niet bijstellen, dan moeten we de maatregelen aanscherpen. Daarom houdt het RIVM de vorderingen ook goed in de gaten”, zegt de staatssecretaris.

Het RIVM is zeer kritisch op het Preventieakkoord, bleek eerder deze week uit een uitgelekt memo waar NRC de beschikking over kreeg. Lees hier over de kritiek van het Rijksinstituut.

En uiteraard, zegt hij, heeft hij zich van politieke steun verzekerd. Daarom staat er bijvoorbeeld ook niets in het akkoord over ‘blurring’ (het wijntje bij de kapper): daar krijgt hij geen Kamermeerderheid voor.

Blokhuis geeft toe dat hij graag een harder akkoord had gesloten. Hij vindt het „goed om te erkennen dat er ook een politieke werkelijkheid is”.

Met die werkelijkheid wordt hij vrijdag direct geconfronteerd: D66 en zijn eigen CU zijn positief over het akkoord, maar mede-coalitiepartijen VVD en CDA vinden dat de overheid zich niet te veel mag mengen in het persoonlijk leven van mensen.

CDA-Tweede Kamerlid Anne Kuik is blij met „de ontwikkeling” die het akkoord in de maatschappij in gang zet, maar benadrukt dat de overheid niet te veel moet eisen: „Gezonder leven is niet iets dat je aan mensen oplegt, maar dat mensen zelf moeten doen.” VVD-Tweede Kamerlid Hayke Veldman vindt het goed dat de overheid „een handje helpt”, maar dat hoeft niet te betekenen „dat we je gaan voorschrijven dat je nooit meer een frietje mag eten of een biertje mag drinken”.

‘Te slap’

Dit akkoord is dus politiek gezien het hoogst haalbare voor Blokhuis, die zich óók de kritiek van de oppositie op de hals haalt. PVV-Tweede Kamerlid Fleur Agema schrijft op Twitter: „We bepalen zelf wel hoe we leven.” Aan de andere kant staan GroenLinks-Kamerlid Wim-Jan Renkema, die vindt „de ambities niet te fors, maar de maatregelen te slap”, en PvdA-Kamerlid Lilianne Ploumen, die concludeert dat Blokhuis „met lege handen achterblijft”, terwijl de voedingsindustrie en alcoholproducenten „in hun handjes wrijven”.

Eric van der Burg, die als (voormalig) VVD-wethouder in Amsterdam werkte aan een gezondere stad en voorzitter was van de ‘obesitastafel’, geeft toe dat het „geen makkelijk proces” was. Hij was enigszins jaloers op ‘de rooktafel’, waar de industrie niet aan tafel mocht zitten en er nauwelijks tegengestelde belangen waren. „Als ik de tekst zelf had geschreven, lag er nu iets anders. Maar dan was het geen akkoord. Dit moet ook nog door de Tweede Kamer.”

Lovende woorden zijn er bij de deelnemers vooral voor Blokhuis die „zijn nek heeft uitgestoken”. Iedereen heeft de staatssecretaris zijn akkoord gegund - en niemand wil niet meer welkom zijn op het ministerie. Zelf zegt Blokhuis: „De grootste winst is dat er een beweging op gang is gekomen. Wie had een aantal jaar geleden kunnen denken dat we met zoveel partijen om tafel zouden zitten om Nederland gezonder te maken.”

    • Enzo van Steenbergen
    • Martine Kamsma