De letters hielden ook van hem

Necrologie

De lettertypes van Gerard Unger (1942-2018) worden wereldwijd gebruikt. Hij maakte er 38, van chocolade- tot kranten- en bewegwijzeringsletters.

Gerard Unger in 2013 Foto Maurice Boyer

Zijn ontwerpen zullen nog lang op tal van plekken in de wereld gebruikt worden. Al zullen slechts typografen zich daarvan bewust zijn. Letterontwerper Gerard Unger was een van de onopvallendste ontwerpers van Nederland. Hij overleed vrijdag op 76-jarige leeftijd in zijn huis in Bussum.

Unger beschouwde onzichtbaarheid als een compliment. Zijn letterontwerpen moesten transparant zijn: zo vanzelfsprekend dat lezers er dwars doorheen kijken en alleen oog hebben voor de inhoud van de woorden.

Nederland is een land van letterontwerpers en Unger was van hen met afstand de bekendste. Ook ver voorbij onze landsgrenzen geniet hij een grote reputatie.

Zijn loopbaan begon in de jaren zestig, op het breukvlak tussen lood en licht. De grafische industrie nam afscheid van de zetmachines die met matrijzen loden hoogdrukletters goten. De toekomst was aan fotozetsel en vlakdruk – technische vernieuwing die nieuwe letters vereiste.

In ruim een halve eeuw ontwierp Unger 38 verschillende lettertypen. Bijna altijd waren dat letters die inspeelden op een technische ontwikkeling, of die bestemd waren voor een specifiek doel. Zo ontwierp Unger letters voor de eerste, lage-resolutie beeldschermen in banken. Voor de Amsterdamse metro en de bewegwijzeringsborden op de Nederlandse wegen. Voor kranten die met een ‘zuinige’ letter ruimte en papier wilden besparen. En voor chocoladefabrikant Verkade ontwierp Unger een alfabet minder breukgevoelige chocoladeletters.

Lees het interview met Unger uit oktober: ‘WhatsApp zou onderzoek moeten doen naar de leesbaarheid’

Zuinigste lettertype

Zijn krantenletters worden tot de beste ter wereld gerekend. Zo gebruikte USA Today lange tijd Ungers Gulliver. Met deze keuze voor „’s werelds zuinigste lettertype” bespaarde het Amerikaanse dagblad jarenlang miljoenen dollars aan papier. Trouw gebruikte de Swift en de Volkskrant wordt sinds 2006 ‘gezet’ uit Ungers CapitoliumNews, een letter die ook door diverse buitenlandse kranten wordt gebruikt.

Met potlood en papier iets creëren, als scholier beleefde hij daar al plezier aan. Een zomervakantie lang ontwierp hij eens bankbiljetten, voor alle landen van de wereld. Op de middelbare school had hij het niet naar zijn zin. Maar toen hij op de Kunstnijverheidsschool in Amsterdam (de huidige Gerrit Rietveld Academie) vormgeving ging studeren, kreeg hij opeens tienen op zijn rapport. Het gaf hem het gevoel alsof hij in het paradijs was beland. „Op die opleiding realiseerde ik me opeens dat ik toch best iets kon”, zei Unger in oktober tegen NRC. Het plezier dat letters hem gaven, raakte hij daarna niet meer kwijt. En de letters hielden duidelijk ook van hem.

Voor een jongen die zijn middelbare- schooldiploma niet haalde, maakte Unger een opmerkelijke academische carrière. Decennialang gaf hij les op academies en op zijn 64ste werd hij benoemd tot hoogleraar Typografische vormgeving aan de Universiteit Leiden. En na eerder al twee eredoctoraten te hebben ontvangen, promoveerde hij op zijn 71ste nog op een studie naar Romaanse lettervormen.

Uit zijn dissertatie vloeide ook een nieuwe letter voort: de Alverata, een 21ste-eeuwse variant op de oude letters die hij had bestudeerd. Het logo van Douwe Egberts is een van de vele toepassingen van die letter.

Survivalproject

Unger publiceerde ook diverse boeken over zijn vakgebied, die tot in China zijn vertaald. Vlak voor zijn overlijden, terwijl hij mantelzorger was voor zijn zieke vrouw, schreef hij tussen zijn eigen chemokuren door een Engelstalig handboek over letterontwerpen Theory of type design. Dit „survivalproject” voltooide hij in een paar maanden tijd, vertelde hij in NRC: „Ik liep er allang mee rond, het moest er kennelijk uit.” Ook voelde hij tijdsdruk. Hij besefte dat hij er niet zo lang meer zou zijn.

Unger overleefde zijn vrouw, de kunsthistoricus Marjan Unger, en hun dochter Flora.

De grote sieradencollectie van zijn vrouw is geschonken aan het Rijksmuseum Amsterdam. Hun bijzondere, door architect Mart van Schijndel verbouwde huis in Bussum hebben de Ungers cadeau gedaan aan Vereniging Hendrick de Keijser.

    • Arjen Ribbens