Opinie

Preventie werkt beter met een stok achter de deur

Roken, te veel drinken en overgewicht moeten niet alleen met zachte verleiding worden teruggedrongen, menen drie experts die over het Preventieakkoord adviseerden.

Poster van campagne tegen overgewicht Foto Sire

Zo’n vijftig maatschappelijke organisaties en bedrijfstakken – van onderwijs en horeca tot werkgevers en gemeenten – zetten deze vrijdag een handtekening onder het Preventieakkoord. Een historisch moment; nooit spanden zó veel instellingen zich collectief in voor preventie van roken, problematisch alcoholgebruik en overgewicht. Als inhoudelijk deskundigen op deze drie terreinen mochten wij advies geven aan de gesprekstafels waar het akkoord is voorbereid.

Met de lancering van het Preventieakkoord laat dit kabinet zien dat het stevig wil inzetten op het terugdringen van welvaartsziekten. Dat is een verstandige opvatting van de grondwettelijk vastgelegde taak om maatregelen te nemen die de volksgezondheid bevorderen. Overmatig alcoholgebruik, ongezonde voeding, te veel zitten en roken zijn verreweg de grootste oorzaak voor ziektelast in Nederland, met 35.000 doden en 9 miljard euro aan zorguitgaven per jaar.

Ongezond gedrag wordt vooral bepaald door blootstelling aan omgevingsprikkels: zien roken doet roken; een overdaad aan verleidingen maakt het voor veel mensen bijna onmogelijk om minder en gezonder te eten, of af te zien van alcohol. Vooral voor mensen die door erfelijke aanleg, aangeleerd gedrag in de vroege kinderperiode of een verslavingsprobleem moeilijk weerstand kunnen bieden tegen deze prikkels. ‘Interventies’ die de omgeving veranderen, zoals het verminderen van zichtbaarheid en beschikbaarheid van sigaretten, drank en snacks, behoren tot de meest effectieve. Maar daar is wél wetgeving voor nodig.

Een effectief preventiebeleid kan niet alleen bestaan uit charmante interventies. Het vraagt juist om een combinatie van ‘stick and carrot’; verbieden en verleiden. En daarbij hoort ook dat wie daarbij hulp nodig heeft de juiste ondersteuning krijgt. Met zo’n aanpak heeft IJsland in twintig jaar tijd het middelengebruik onder jongeren compleet veranderd. Naast aantrekkelijk sportaanbod en ondersteuning voor ouders, werden de prijzen van alcohol en tabak stapsgewijs verhoogd. Met als resultaat een spectaculaire daling van alcoholgebruik en roken onder de jeugd.

Zo’n sprekend voorbeeld ontbreekt als het gaat om het terugdringen van obesitas. Gelukkig zijn er wel succesvolle lokale programma’s, zoals de Amsterdamse Aanpak Gezond Gewicht, die heeft geleid tot een afname van overgewicht bij jongeren, dankzij gezondere voeding, meer lichaamsbeweging en betere nachtrust.

Lees ook: RIVM: ‘Maatregelen om ongezonde leefstijl aan te pakken onvoldoende’

Kenmerkend aan landen en gemeenten waar leefstijlproblemen zijn teruggedrongen, is dat daar goed gebruik wordt gemaakt van wetenschappelijke kennis over preventie. In het regeerakkoord staat daarom dat de maatregelen in het Preventieakkoord „bewezen effectief” moeten zijn. De wetenschap laat zien dat een gecombineerde aanpak het beste is: niet alleen voorlichting geven om gezondere keuzes te maken, maar óók regelgeving om blootstelling aan alcohol, tabak en ongezonde voeding te beperken en zorgen dat prijzen voor deze producten hoger worden.

Maatregelen die verleiden worden in Nederland enthousiast omarmd – niemand is erop tegen om schoolprogramma’s aan te bieden, sportdeelname te stimuleren of het eten van groente en fruit te stimuleren. Maar als het gaat om verbieden of belemmeren, neemt het enthousiasme af. Denk aan duurdere alcoholische of suikerhoudende dranken, of invoeren van generieke verpakkingen van tabakswaren.

Lees ook: Alcoholpreventie? Vraag je ook eens af wat ons doet drinken

Dan wordt een politiek-economische afweging gemaakt. Ook als het bewijs geleverd is dat de kosten tegen de baten opwegen, wordt er nog veel geaarzeld. Zeer effectieve maatregelen eindigen daarom soms in de politieke prullenbak.

Dit kabinet heeft lef getoond door preventie een belangrijke plek te geven in zijn plannen. Komende jaren zullen de partijen die het akkoord ondertekenen moeten laten zien dat het hun menens is om die doelen te realiseren. Dat geldt ook voor de politiek. Het huidige pakket maatregelen en afspraken zien wij vooral als een belangrijke eerste stap, in de toekomst zullen ongetwijfeld meer maatregelen nodig zijn. De druk vanuit belanghebbenden, zoals industrie en retail, om daarbij vrijwel alleen in te zetten op de carrots is groot. Wij roepen op om – nu en komende jaren – vast te houden aan de ambitie om wetenschappelijk bewezen aanpakken in te zetten en zo deze historische kans te benutten.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.