Dit zijn de ambities voor een ‘gezonder Nederland’

Het Nationaal Preventieakkoord in 12 punten

Nederlanders moeten gezonder worden. Daarom lanceerde staatssecretaris Paul Blokhuis (Volksgezondheid) het preventieakkoord. Maar hij is wel afhankelijk van een groot aantal commerciële en maatschappelijke partijen.

In supermarkt Dirk worden zeven creatieve vormen getest om gedragsverandering te veroorzaken en consumenten zo tot gezondere keuzes te bewegen. Foto Jeroen Jumelet/ANP

1 Het Nationaal Preventieakoord

Het Nationaal Preventieakkoord is een akkoord van de staatssecretaris van Volksgezondheid met maatschappelijke organisaties en heeft als ondertitel ‘Een gezonder Nederland’. Het vloeit voort uit het regeerakkoord van Rutte III.

Het doel is om Nederlanders met een betere leefstijl langer gezond te houden. Roken, alcohol en overgewicht leiden in Nederland elk jaar tot 35.000 doden en 9 miljard aan zorguitgaven, staat in de inleiding van het akkoord. Dat moet anders.

Preventie – voortijdig ingrijpen – moet ervoor zorgen dat minder mensen ziek worden en mensen gezonder oud worden. Het kabinet wil ook iets doen aan verschillen in de samenleving: mensen in een slechtere sociaal-economische positie overlijden eerder en zijn langer ongezond dan gemiddeld.

Het akkoord bevat veel zachte (gezond gedrag stimuleren) en weinig harde maatregelen (regels en verboden).

2 Partijen die meededen

De onderhandelingen zijn op 20 april 2018 begonnen met ruim 70 partijen, verdeeld over drie tafels: overgewicht, roken en problematisch alcoholgebruik. Aan tafel zaten koepelorganisaties uit het bedrijfsleven, zoals cateraars, supermarkten, levensmiddelenproducenten; gezondheidsorganisatie zoals patiëntenverenigingen, verslavingszorg, artsen en zorgverzekeraars; gemeenten. Maar ook sportorganisaties, speeltuinen en de Fietsersbond. Bij de rooktafel was de tabaksindustrie niet aanwezig – Nederland volgt hierin de regels van de Wereldgezondheidsorganisatie.

3 De ambities voor het roken

In 2040 rookt minder dan 5 procent van de volwassenen en 0 procent van de jongeren en zwangere vrouwen.

4 De belangrijkste afspraken

De accijns op tabak worden stapsgewijs verhoogd tot een pakje in 2023 10 euro kost. Ook shag en heatsticks (tabak zonder rook) worden duurder. Rookwaren worden uit het zicht gehaald en reclame aan gevels moet verdwijnen. Verpakkingen, ook e-sigaretten, krijgen een neutraal uiterlijk, in donkergroen-bruin (Pantone 448 C) en worden ontdaan van merkuitingen. Het aantal verkooppunten wordt verminderd. Speeltuinen, kinderboerderijen, kinderopvanglocaties en sportverenigingen worden rookvrij, op schoolterreinen is het verplicht. Rookruimten in de horeca worden uiterlijk juli 2022 gesloten. Er komen campagnes voor jongeren en zwangere vrouwen. En meer hulp voor stoppers.

5 De haalbaarheid doelen roken

Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) is door VWS gevraagd om de impact van het akkoord door te rekenen. Het heeft alleen gekeken naar afspraken waarvan het effect met de huidige kennis gekwantificeerd kan worden. Het gezondheidsinstituut heeft steeds positieve aannames gedaan over de effectiviteit van de afspraken en een optimistische inschatting gegeven. Over roken zegt het RIVM dat 0 procent voor zwangere vrouwen en jongeren naar verwachting niet wordt gehaald. Voor volwassenen is een daling richting 5 procent wel mogelijk met de gemaakte afspraken.

6 De ambities voor overgewicht

Over 22 jaar (2040) moet overgewicht op het niveau zijn van 22 jaar geleden. Voor jongeren betekent dit: van 14 naar 9 procent, voor volwassenen van 49 naar 38 procent. Door gezonder te eten, meer te bewegen en een gezondere omgeving te creëren, vooral in buurten waar de problematiek het grootst is.

7 De belangrijkste afspraken

Supermarkten, horeca en catering streven naar groei van Schijf van Vijf-consumptie en verleiden consumenten hiertoe. Er komen meer drinkwaterpunten. De sector komt eerdere afspraken na om kindermarketing te beperken. Er komen nieuwe afspraken om suiker te verlagen in producten zoals frisdrank en zuivel. Verder streeft men naar kleinere porties snoep, koek en chocola en een daling van 25 procent aan verkochte calorieën voor A-merk-frisdranken.

Nog een oude afspraak: er komt een nieuw, onafhankelijk voedselkeuzelogo. School-, bedrijfs- en sportkantines en ziekenhuizen moeten gezondere voeding bieden. Topsectoren investeren in innovaties voor gezonde voeding.

Verder: stimuleren van fietsen naar school en werk. ‘Gezonde School’-aanpak voor meer scholen. Stijging van gezond gewicht bij de jeugd in minstens 75 JOGG-gemeenten (jongeren op gezond gewicht). Betere begeleiding van mensen met overgewicht en hun families, met huisarts, zorg- en welzijnsorganisaties. Vergoeding door zorgverzekeraars van ‘gezonde leefstijlinterventie’ die hulp bij voeding, bewegen, gedrag en psychologische problemen bij overgewicht combineert.

8 Haalbaarheid doelen overgewicht

De verwachting is dat het percentage Nederlanders met overgewicht nog stijgt naar meer dan 60 procent. Het akkoord kan die lijn iets afzwakken maar niet ombuigen. „Het pakket aan maatregelen is onvoldoende om de hoge ambities waar te maken.” Op z’n best wordt in 2040 net de 60 procent niet aangetikt.

9 De ambities voor alcoholgebruik

In 2040 drinkt minder dan 4 procent van de zwangere vrouwen. Het aantal scholieren dat ooit heeft gedronken daalt van 45 naar 25 procent. Het percentage volwassenen dat problematisch drinkt daalt van 9 naar minder dan 5 procent.

10 Belangrijkste afspraken alcohol

Schoolbeleid over alcoholregels op en rond scholen, voorlichting voor leerlingen en ouders, signaleren en begeleiden van beginnende drinkers. ‘Studie & alcoholpreventie’ om alcoholmisbruik onder studenten aan te pakken. Brouwers nemen alcoholvrij standaard op in het aanbod voor studentenorganisaties. Onderzoek naar het effect van alcoholmarketing, ook op social media en van de reclamecode. Sportclubs stoppen geleidelijk met alcoholreclame langs het veld. VWS onderzoekt de (toenemende) beschikbaarheid van alcohol en mogelijkheden voor minimumprijzen. Alcoholbeleid in sportkantines. Naleven van regels voor alcoholverstrekking aan jongeren (vaak via volwassenen). Ontwikkeling van een handhavingsprotocol voor gemeenten. VWS wil wederverstrekking (alcohol kopen voor een minderjarige) strafbaar stellen, en mogelijk strengere eisen stellen aan internetverkoop.

Buiten het akkoord wil Blokhuis de korting op alcohol beperken tot maximaal 25 procent van de reguliere prijs.

11 Haalbaarheid doelen alcohol

Ook hier lopen ambities en realiteit ver uiteen. Zowel voor jongeren en zwangere vrouwen als voor volwassen probleemdrinkers ziet het RIVM nauwelijks een daling ten opzichte van de huidige trend. Effectieve maatregelen worden niet of nauwelijks ingezet, constateert het RIVM. Het gaat meer over processen dan over output. „We concluderen dat het pakket aan voorgestelde acties en maatregelen onvoldoende is om de ambitie te realiseren.”

12 Toezicht op afspraken

Ja, de ambities zijn fors, staat in het akkoord, maar met een ‘integrale aanpak’ verwacht Blokhuis toch concrete resultaten te boeken. „Dan is dit ambitieuze, maar realistische akkoord een groot succes”, schrijft hij.

Blokhuis is afhankelijk van de inzet van alle deelnemende partijen. Het RIVM zal jaarlijks over de voortgang rapporteren. Zo nodig worden afspraken en maatregelen aangescherpt. Sancties voor deelnemers die de kantjes eraf lopen zijn er niet. Dan zal Blokhuis moeten beoordelen of hij overgaat tot wettelijke maatregelen.

    • Martine Kamsma