De Ierse vrouwen schrijven het op hun slips: dit pikken wij niet

In Ierland leidde een rechtbankvonnis vorige week tot protesten. De advocaat van de verdachte had het soort ondergoed van het slachtoffer als argument vóór vrijwillige seks gebruikt.

Foto Paul Faith/AFP

Het is een ietwat vreemd gezicht in de straten van Cork, de een na grootste stad van Ierland: ondergoed in een winkelstraat aan een touwtje. Vorige week gingen door heel Ierland vrouwen de straat op om te demonstreren tegen een zeer opmerkelijke en voor velen pijnlijke uitspraak van de rechtbank in Cork. Daar sprak een twaalfkoppige jury een 27-jarige man vrij van het verkrachten van een zeventienjarig meisje.

Het argument dat moest bewijzen dat de seks met wederzijdse instemming was gebeurd: het meisje had tijdens de bewuste avond een string met kant gedragen. Het vonnis leidde tot grote woedde op de advocaat van de man, die de ondergoedkeuze van het meisje in de rechtbank had genoemd. Op sociale media en op straat verenigden Ieren zich onder de hashtags #ThisIsNotConsent, #IBelieveHer en #EndVictimBlaming om victim blaming, het idee dat het slachtoffer op enige manier schuld draagt aan seksueel geweld, aan te kaarten. Foto’s van beschreven slippen met daarop teksten tegen victim blaming, werden op Twitter gedeeld. Volgens velen deed het argument van advocaat Elizabeth O’Connell denken aan het ‘rokjesargument’: ‘met zo’n kort rokje vraag je er ook wel een beetje om’.

In Ierland deed de rechtszaak zo veel stof opwaaien dat politicus Ruth Coppinger in het parlement een string omhoog hield. Ook de Ierse premier Leo Varadkar reageerde: “Niemand vraagt erom om verkracht te worden en het is nooit de schuld van het slachtoffer. Het maakt niet uit wat je aan had, waar je was, met wie je was of wat je hebt genomen - of het nu drugs of alcohol is.” Volgens menig Ier had het ondergoed van het slachtoffer nooit op dergelijke manier besproken mogen worden.

De actie viel op, zowel op sociale media als op straat. Er werden twee hashtags voor in het leven geroepen, maar in tegenstelling tot #MeToo, waarbij men zich ook verzette tegen seksueel geweld, is #ThisIsNotConsent ook onderdeel van de openbare ruimte. En die combinatie is volgens academicus Linda Duits, verbonden de Universiteit van Utrecht, iets van de laatste jaren. Duits schreef vorig jaar het boek Dolle Mythes, over feministische golven in Nederland:

“Dit protest laat zien dat de actiemiddelen van verschillende feministische golven door elkaar lopen. De combinatie van de straat op gaan en hashtagactivisme is nieuw - toen ik de research voor mijn boek deed, was dat er nog niet. Ik denk dat met de Women’s Marches in de VS er een nieuwe fase is ingegaan. De combinatie maakt het protest ook extra krachtig.”

Volgens Duits is de combinatie van een protest dat zich zowel online als in de ‘echte wereld’ afspeelt, extra krachtig:

“Via de hashtag kan je laten zien dat kanten ondergoed dragen niet vreemd of een uitzondering is, daar kan je in de massaliteit van het delen kracht in elkaar vinden. En op straat laat je zien dat je het niet pikt. Best of both worlds dus.”

Het Australian women’s history network kwam vorig jaar met een soortgelijke conclusie: de revolutie wordt gestreamd en getweet. Het is een opvallende paradox: juist het internet, waar vrouwen gefronteerd worden met anoniem seksisme, is bij uitstek een plek voor activisme.

Aangiftebereidheid

Zaterdag kondigde de Ierse minister van Justitie Charlie Flanagan een onderzoek aan: hij wil dat over een periode van twee jaar en met een budget van een miljoen euro in kaart wordt gebracht hoe de Ieren over seksueel geweld denken en op welke schaal dit in het land voorkomt. Uit eerder Europees-breed onderzoek bleek dat in 2016 in Ierland 1.316 meldingen van seksueel geweld door vrouwen werden gedaan. In nog eens 460 gevallen werd aangifte gedaan van verkrachting. Wel, zo zegt Eurostat, geven de cijfers waarschijnlijk geen eerlijk beeld van het daadwerkelijk aantal slachtoffers: ze zeggen hoogstens iets over de aangiftebereidheid. In Engeland en Wales lagen de cijfers bovendien vele malen hoger.

Waarom dan de ophef in Cork en Dublin, en niet bijvoorbeeld in Londen? Het zit ‘m volgens activisten niet per se in de cijfers, maar in hoe er in Ierland over seksueel geweld gepraat en gedacht wordt. Volgens experts verbonden aan een crisiscentrum voor verkrachting in Dublin bijvoorbeeld wordt er in Ierland te vaak de nadruk gelegd op wat een slachtoffer droeg of had gedronken. Die mentaliteit, aldus mensenrechtenadvocaat Noeline Blackwell, werkt door in het rechtssysteem. Dit kan vervolgens ontmoedigend werken voor slachtoffers die van plan zijn om nog aangifte te doen.

Bovendien zeggen de huidige statistieken weinig over de bredere houding van Ieren tegenover seksueel geweld. Zo wijst het Dublin Rape Crisis Centre waaraan Blackwell verbonden is op eerder onderzoek waaruit bleek dat 21 procent van de Ieren (en 27 procent van de Europeanen) seks zonder wederzijdse instemming onder sommige omstandigheden geoorloofd vindt, bijvoorbeeld wanneer het slachtoffer bepaalde kleding draagt.

Ierland wil hervormen

Maar de ophef over de rechtszaak legt ook iets over de aard van Ierland bloot. Het eens zo conservatieve land wil moderniseren. Zo stemde het land dit jaar in mei over het legaliseren van abortus. Tot voorheen was in het achtste amendement van de grondwet vastgelegd dat moeder en ongeboren kind voor de wet gelijk zijn. De dood van de zwangere Savita Halappanavar bracht daar verandering in. Halappanavar liep tijdens haar zwangerschap bloedvergiftiging op, maar doktoren weigerde een abortus. Het lot van Halappanavar bracht een grote schok teweeg in het overwegend katholieke land.

‘Slachtofferwijzen’

Niet alleen de consensus over abortus veranderde de laatste jaren. In 2015 organiseerde het land een stembusgang over het homohuwelijk. Bovendien stond voor eind oktober dit jaar een referendum gepland over de rol van vrouwen in het huishouden, maar dat werd uitgesteld om de vraagstelling nader invulling te geven: moet de passage over het gezin als hoeksteen van de samenleving helemaal weg, of moet deze voortaan genderneutraal zijn?

De Ierse feministische beweging Rosa (‘reproductive rights, against oppression, sexism and austerity’) zette zich destijds in voor het wegstemmen van het amendement over abortus en was vorige week een belangrijke spil in het organiseren van de demonstraties, waaronder dus die in Cork. Zij willen dat het ‘slachtofferwijzen’ in rechtszaken zoals die in Cork stopt. De activisten roepen onder meer op tot meer begrip over wat wederzijdse instemming betekent, bijvoorbeeld door middel van bredere seksuele voorlichting op scholen. De vraag is nu of Ierland ook dáár klaar voor is.

    • Maartje Geels