Bezaaid met oeroude termietenheuvels

Biologie In een gebied dat zo groot is als Groot-Brittannië liggen in een regelmatig patroon honderden miljoen afvalbergen van termietennesten.

Luchtfoto van de termietenheuvels die als kippenvel over het landschap van de Braziliaanse deelstaat Bahia lijken te liggen. Foto Roy Funch, Stephen Martin

Termietenheuvels in Brazilië blijken 4.000 jaar oud te zijn. Daarmee behoren ze tot de oudste termietenheuvels die nog in gebruik zijn door de termietensoort die ze ook gebouwd heeft. Ze liggen verscholen in een bosachtig gebied, vol doornige planten en cactussen. Maar nu op steeds meer plaatsen de begroeiing gekapt wordt voor de aanleg van graslanden, zijn de termietenheuvels goed te zien. De publicatie staat deze week in Current Biology.

De heuvels zijn gemaakt door termietensoort Syntermes dirus en liggen in de caatinga, een tropisch, semi-droog gebied in Noordoost-Brazilië. Het zijn keurige ronde bergjes van ongeveer 2,5 tot 4 meter hoog, met een doorsnede van 10 meter. Het gebied, ter grootte van Groot-Brittannië, ligt er vol mee, in een regelmatig patroon. „Het moeten er zo’n 200 miljoen zijn, hebben we berekend”, zegt een van de auteurs, bioloog Stephen Martin van de University of Salford in Manchester, aan de telefoon. Op de satellietfoto’s van Google maps kun je de bulten zien liggen, net kippenvel.

„Het is ongelooflijk dat een ‘onbekend’ biologisch wonder van deze omvang en ouderdom nog steeds bestaat”, zegt hij. „En dat het nog steeds bewoond wordt.”

’s Nachts gaan groepjes werkers en soldaten op zoek naar dode bladeren om te eten, die ze meeslepen naar hun nesten onder de grond. De heuvels zelf worden dus niet bewoond, maar bestaan uit bouwafval, vrijgekomen bij de aanleg van tunnels en nesten. „Ze maken zo’n heuvel in enkele tientallen jaren”, vertelt Martin. „Via een verticale schacht brengen ze alle grond die ze weg willen hebben naar boven. Zo ontstaat er een berg.”

De buitenkant van de heuvels is keihard doordat de kleiige grond gebakken is in de zon. Dat maakt het lastig om dwarsdoorsnedes te maken van de heuvels. Martin en zijn collega’s bezochten daarom gebieden waar wegen werden aangelegd. „Daarvoor werden er soms duizenden heuvels afgegraven”, zegt hij. Op die manier konden de onderzoekers toch in de heuvels kijken.

Luminescentie-datering

Ze namen grondmonsters uit het midden van de heuvels om de ouderdom te bepalen. Aan de interne structuur van de zandkorrels, die gemaakt zijn van kwarts, is af te lezen wanneer ze voor het laatst daglicht hebben gezien. Bij de zandkorrels midden in de berg was dat tijdens de aanleg van de heuvel. Met deze zogeheten luminescentie-datering konden de onderzoekers de ouderdom van de termietenbouwsels bepalen. De elf bestudeerde heuvels bleken tussen de 690 en 3.820 jaar geleden te zijn gemaakt.

Eerst dachten de onderzoekers dat er onder elke heuvel één kolonie zou wonen. Maar de heuvels zijn onder de grond verbonden via een gigantisch tunnelnetwerk. Dat zagen de onderzoekers toen ze een camera hingen aan een meterslange glasvezelkabel.

Om de populatiestructuur verder te onderzoeken zetten ze termieten van verschillende heuvels bij elkaar. Bij een ontmoeting met termieten van heuvels uit de buurt gebeurde er niets bijzonders. Het bleken leden van dezelfde kolonie te zijn. Maar een confrontatie tussen exemplaren die op 50 kilometer afstand van elkaar woonden, verliep agressief: de termieten deden hun kaken open, bewogen snel met hun kop, maakten aanvalsbewegingen of liepen weg. Martin: „Waarschijnlijk gebruiken termieten feromonen om elkaar te herkennen en om de weg in de tunnels te kunnen vinden.”

    • Anne Martens