María Martín bezoekt de snelweg waaronder een massagraf ligt met daarin haar moeder, die werd vermoord tijdens het Franco-regime.

Spaanse samenzwering van stilte doorbroken

IDFA Generalísimo Franco moet uit zijn praalgraf, maar verder proberen veel Spanjaarden over het verleden te zwijgen. Regisseur Almudena Carracedo gaat daartegenin. ‘The Silence of Others’ is op IDFA een grote publieksfavoriet.

In The Silence of Others wordt het pact van stilzwijgen vrijwel direct gebroken als José ‘Chato’ Galante de kijkers meeneemt naar de woning van zijn voormalige beul: Juan Antonio González Pacheco alias Billy el Niño.

De oud-student werd begin jaren zeventig, in de nadagen van de Franco-dictatuur, verhoord en gemarteld door de Spaanse inspecteur, die er net als wildwestlegende Billy the Kid genoegen in schiep anderen te zien lijden. González Pacheco heeft zich door de Spaanse amnestiewet uit 1977 nooit hoeven verantwoorden. Hij woont in alle vrijheid in Madrid, vlakbij ‘Chato’.

The Silence of Others van de regisseurs Almudena Carracedo en Robert Bahar, te zien op het documentairefestival IDFA, laat zien dat de wonden van ‘Chato’ en van vele andere Spanjaarden nooit zijn geheeld. Het thema van de documentaire is zeer actueel nu onlangs is besloten generaal Franco na 43 jaar uit zijn praalgraf in de Vallei der Gevallenen te verwijderen. Carracedo, in een theatercafé in Madrid: „Ik zag het als een morele plicht om jonge Spanjaarden deelgenoot te maken van de historie. Hoe pijnlijk die ook is. Ze weten simpelweg niet dat er nog 114.000 slachtoffers in massagraven liggen. Of dat er tienduizenden baby’s van moeders gestolen zijn. Een volk dat zijn geschiedenis niet kent, is gedoemd om dezelfde fouten uit het verleden weer te maken.”

Zwijgen als groot goed

Carracedo (1972, Madrid) is een exponent van een generatie Spanjaarden voor wie praten over het verleden grotendeels taboe was. Vele van hun voorouders maakten de bloedige burgeroorlog (1936-1939) van nabij mee en probeerden tijdens de dictatuur van Franco (1939-1975) zo goed en kwaad als het kon te overleven. De angstcultuur zat diepgeworteld. Zwijgen was een groot goed, dé oplossing om decennia van ellende te vergeten. De democratie van Spanje is nog altijd gebouwd op de transitie van 1978. Het Zuid-Europese land weigert ondanks een oproep van de Verenigde Naties misdaden te onderzoeken en te vervolgen. ”

De makers van The Silence of Others –El Silencio de Otros in het Spaans – voelen zich niet gebonden aan de overeenkomst van stilzwijgen. „De amnestiewet heeft veertig jaar geleden misschien een zeker nut gehad bij de overgang naar democratie. Dat moeten we erkennen, maar het is óns pact niet”, stelt Carracedo. „Het voelt voor mijn generatie alsof wij onze geschiedenis niet mogen kennen. Alsof de dictatuur nooit heeft plaatsgevonden. ‘Wie is Franco?’, is in Spanje een van de meest gestelde vragen op Google. Jongeren weten echt amper wie hij was.”

Carracedo wil vooral tonen hoe het verleden van Spanje nog altijd doorwerkt in de huidige maatschappij. The Silence of Others staat kort stil bij de Burgeroorlog om te laten zien hoe het land in de greep kwam van Franco en zijn dictatoriale regime. De voorbije zeven jaar volgden de filmmakers personen die op zoek zijn naar gerechtigheid of erkenning. Een bejaarde vrouw die haar omgebrachte vader uit een massagraf mag laten halen, moeders wier kinderen bij de geboorte werden gestolen, slachtoffers die daders via Argentijnse rechters willen vervolgen.

„We proberen mensen van vlees en bloed een stem te geven, door in hun huid te kruipen”, legt de Madrileense filmmaakster uit. „Wat zou jij doen als je oma ergens in een greppel begraven ligt? Zou je dan niet hemel en aarde bewegen voor een waardig graf? Er moet plaats zijn voor gerechtigheid.”

De documentaire ging dit jaar tijdens het Filmfestival van Berlijn in première, is momenteel bij het IDFA in Amsterdam te zien en draait sinds 16 november in heel Spanje. „Onze documentaire is nog altijd zo controversieel dat sommige Spaanse bioscopen hem weigeren te vertonen. Maar toch is de oppositie veel minder groot dan vooraf misschien te verwachten was. In de nieuwe generatie staat men allang niet meer recht tegenover elkaar. Het verhaal van ‘de twee Spanjes’ behoort voor hen tot een ver verleden. Maar dat is een verleden dat ze slecht kennen. Ons werk gaat door. In 2019 zullen we met de film van dorp naar dorp gaan; van school naar school.”

In The Silence of Others wordt van meerdere kanten duidelijk hoezeer Spanje worstelt met het verleden. Met name de conservatieven voelen er niets voor oude wonden open te halen en proberen juridische vervolgingen met de amnestiewet in de hand tegen te gaan. Zo is te zien hoe het initiatief van voormalig onderzoeksrechter Baltasar Garzón, wereldberoemd sinds hij de Chileense oud-dictator Augusto Pinochet probeerde te vervolgen, in eigen land tot mislukken is gedoemd. Hij besloot in 2008 dat massagraven geopend en onderzocht moesten worden. Garzón werd uit zijn ambt gezet en geldt sindsdien als afschrikwekkend voorbeeld voor anderen.

Verrassende omweg

The Silence of Others volgt de verrassende omweg die ‘Chato’ en een aantal anderen nemen om hun beulen toch veroordeeld te krijgen. Met een beroep op de doctrine van ‘universele rechtspraak’ doen ze aangifte in Argentinië. De Argentijnse rechter María Servini zag mogelijkheden om vier veronderstelde mensenrechtenschenders uit de Franco-dictatuur, onder wie Billy el Niño, te berechten.

Daarmee leek Spanje slachtoffer te worden van een precedent dat het land zelf in 2005 schiep door de Argentijnse marineofficier Adolfo Scilingo in Spanje te vervolgen voor deelname aan dodenvluchten van de Videla-junta, terwijl hij in Argentinië zelf immuniteit genoot. Garzón kreeg hem in Spanje wel veroordeeld, maar een Argentijnse rechter die in haar land Spanjaarden wil veroordelen krijgt vooralsnog geen voet aan de grond. Carracedo cynisch: „Spanje is vooral goed in het vervolgen van misdadigers uit andere regimes.”

The Silence of Others draait op IDFA; de voorstellingen zijn uitverkocht. Inl: idfa.nl
    • Koen Greven