Het wordt stil in het Achterhuis

Holocaust De vaste tentoonstelling van het Anne Frank Huis is veranderd. De ruimtes zijn bewust niet volgestopt met foto’s en artefacten.

Het Anne Frank Huis aan de Prinsengracht in Amsterdam heeft de vaste tentoonstelling flink veranderd. Foto’s Anne Frank Stichting

Het is een bijzondere, bijna mystieke ervaring: het moment dat je op Prinsengracht 263 achter de boekenkast langs kruipt en de trap omhoog neemt. De treden kraken onder je voeten terwijl je door de tijd reist. De ruimte die je betreedt, is tegelijk doodgewoon en wereldberoemd. Op de muur staan potloodstreepjes: zoveel centimeter groeide Anne Frank terwijl ze van 6 juli 1942 tot 4 augustus 1944 in dit Achterhuis zat ondergedoken.

Historicus Johan Huizinga noemde het de ‘historische sensatie’: direct contact met een voorwerp of bouwwerk uit het verleden dat je als het ware door de eeuwen transporteert. Er zijn weinig plekken in Nederland waar dit gevoel zo sterk is als in het Anne Frank Huis in Amsterdam, een plek waar de geschiedenis van de Holocaust is samengebald in het levensverhaal van één familie. Jaarlijks komen er meer dan 1,2 miljoen bezoekers op af.

Toch besloot de Anne Frank Stichting de vaste tentoonstelling in de ruimtes rondom het onderduikadres flink te veranderen. Koning Willem-Alexander opent de nieuwe tentoonstelling donderdag. „We wilden de geschiedenis meer en beter uitleggen”, zegt Ronald Leopold, algemeen directeur Anne Frank Stichting. „Uit Amerikaans onderzoek bleek onlangs dat 70 procent van de millennials nog nooit van Auschwitz had gehoord. Dat was twintig jaar geleden anders, en tien jaar geleden ook nog wel. We moeten dus meer historische informatie overdragen.”

In de oude tentoonstelling bepaalde het gebouw het verhaal van de onderduik: in iedere ruimte werd uitgelegd wie er werkte en leefde. In de nieuwe opstelling zijn de vertrekken van Otto Franks handel in vruchtenpoeder ingericht als museumruimtes die chronologisch het verhaal van de familie vertellen. Eerst de jaren in Duitsland, gevolgd door gelukkige tijd in Nederland, waar de Franks in 1940 alsnog ten prooi vallen aan de nazi’s. De dreigende deportatie van Annes zus Margot drijft ze in de zomer van 1942 de onderduik in.

Op dit moment van de rondgang aangekomen, betreed je via de trap achter een draaiende archiefkast het Achterhuis. Deze ruimtes zijn ongemoeid gelaten, zoals ze waren na de arrestatie van de onderduikers. De audiotour die de rest van de rondgang begeleidt, pauzeert hier even. Pas nadat de bezoeker alle ruimtes heeft bekeken waar de familie Frank en hun vier mede-onderduikers verstopt zaten, gaat de rondleiding verder. Via kamp Westerbork verdwijnen de onderduikers naar Auschwitz, Bergen-Belsen, Neuengamme en Mauthausen. Alleen Otto Frank overleeft deze tocht door de vernietigingsmachine.

De tentoonstelling eindigt in een stemmig verlichte zaal waar Annes dagboeken achter glas te bezichtigen zijn. De ambiance is irenisch. Dit is het heilige der heiligen, het centrum van de cultus van Anne Frank.

„We hebben niet de ambitie een Holocaustmuseum te zijn”, zegt directeur Leopold. „Dat grote verhaal kunnen we hier niet kwijt. Wij willen door de lens van één familie naar de Holocaust kijken en zo licht werpen op deze duistere periode.”

Leegte als ervaring

De tentoonstellingsruimtes zijn bewust niet helemaal volgestopt met foto’s en artefacten, legt Leopold uit. „De leegte die je voelt als je door het pand loopt, is onderdeel van de ervaring die je als bezoeker hebt. Die leegte is symbolisch voor het verdwijnen van de onderduikers. We hebben er lang over getwijfeld of we een audiotour zouden invoeren – past dat wel bij ons museum? – maar dat pakt in de praktijk heel mooi uit. Omdat iedereen luistert naar het verhaal is het stil in huis, ondanks dat het vol bezoekers is.”

Vanaf het moment dat het Anne Frank Huis in 1960 zijn deuren opende, heeft het een educatieve functie gehad. Otto Frank wilde graag dat de jeugd aan de hand van het verhaal van zijn familie een les voor de toekomst zou leren. Leopold: „Wij willen dat iemand tijdens zijn bezoek drie fases doorloopt: remember, reflect, respond. Herinner je wat er met Anne Frank is gebeurd, reflecteer erop wat dat betekent en kijk vervolgens wat je in je eigen leven kunt doen met hetgeen je hier geleerd hebt. We willen niet te boodschapperig zijn, maar we hopen dat een bezoek aan het Anne Frank Huis iemand aan het denken zet.”

We leven in onzekere tijden, zegt Leopold. „Ik maak me zorgen over de ontwikkelingen om ons heen, oprukkende vreemdelingenhaat en antisemitisme. Mondialisering zorgt ervoor dat we met veel verschillende mensen samenleven, mensen die allemaal hun eigen waarden hebben. Als we als maatschappij willen slagen, dan moeten we die onderlinge verschillen accepteren en waarderen. Hopelijk draagt een bezoek aan het Anne Frank Huis bij aan dat inzicht.”

    • Bart Funnekotter