Opinie

    • Arjen Fortuin

De postume eerlijkheid van de vrienden van Joost Zwagerman

In documentaire Voor alles bang geweest vertellen vrienden van Joost Zwagerman over hun liefde voor die mateloos energieke man, maar ook over zijn aanvankelijk onschuldig ogende eigenaardigheden.

Joost Zwagerman in 'Voor alles bang geweest'.

‘Niemand heeft schuld. Ook Joost zelf niet. Er is geen schuldvraag.” Dat zegt Ariëlle Veerman tegen iedereen, óók tegen haar kinderen, hun kinderen. „Hij werd geregeerd door processen in zijn hoofd.” In de laatste minuten van Joost Zwagerman. Voor alles bang geweest vertellen verschillende vrienden hoe kwaad ze op hem waren toen hij drie jaar geleden een einde aan zijn leven maakte. Om zijn drie puberkinderen, om het nieuwe vaderschap dat zich aandiende; zijn vriendin was zwanger.

En omdat Zwagerman (zondag 55 jaar geleden geboren) alle argumenten zelf al gegeven had. Jarenlang voerde hij een verbale kruistocht tegen de romantisering van zelfmoord en vroeg hij aandacht voor wat nabestaanden wordt aangedaan als iemand zich van het leven berooft.

Het thema werd onontkoombaar voor hem toen zijn vader in 1998 een zelfmoordpoging deed. „Toen is er iets bij Joost geplant”, zegt zijn ex-vrouw in de film. Hij vreesde ‘gestempeld’ te zijn door zijn genen. „Het gaf hem ook een soort erfunden-achtige bezetenheid”, aldus vriendin Jessica Durlacher. „Dit zou zijn literaire thema worden.” Openhartigheid is tekenend voor de door Coen Verbraak voor BNNVARA gemaakte film.

Lees ook: Een ten diepste geëngageerde schrijver

Soms hebben vrienden de neiging om zaken met de mantel der liefde te bedekken, in Voor alles bang geweest wordt de mantel met liefde weggehaald. Zwagerman maakt bij zijn vrienden het verlangen los om postuum eerlijk te zijn. Over hun liefde voor die mateloos energieke man, maar ook over zijn aanvankelijk onschuldig ogende eigenaardigheden.

Uitgebreid wordt er verteld over de lange nachtelijke e-mails die Zwagerman in zijn laatste jaren kon schrijven als hij ergens kwaad over was. „Waanzinaria’s”, volgens Bart Chabot. Er waren telefoongesprekken: „Als Joost belde, dan wist je dat het drie uur duurde.” Ook is er de anekdote over hoe Zwagerman en (jarenlange vijand) Michaël Zeeman elkaars Wikipedia-lemma’s stiekem herschreven.

Scherp in beeld

Een film over iemand die zelfmoord heeft gepleegd, wordt al snel overheerst door de vraag naar het waarom van die daad. Daar ontkomt Voor alles bang geweest niet helemaal aan, maar Verbraak brengt ook de schrijver Zwagerman scherp in beeld.

We horen een ambitieuze jongeman tegen Sonja Barend zeggen dat hij álle radio- en televisieprogramma’s heeft gebeld om aandacht voor zijn boek te vragen; we zien hem vol vuur optreden met Ronald Giphart (vijf avonden in een volle Kleine Komedie), we krijgen een reconstructie van de werkelijkheid achter zijn doorbraakroman Gimmick!, we voelen zijn zinderende enthousiasme als hij over Mark Rothko praat in De Wereld Draait Door.

In de commentaren van de vrienden is daar steeds weer die eerlijkheid. „Het was een mooiige gozer”, zegt Matthijs van Nieuwkerk. „Later ging dat er een beetje van af.” Volgens Van Nieuwkerk was Zwagermans poëzie uiteindelijk het belangrijkste. „Dan kwam je het dichtste bij hem.” Wat je dan zag? „Een man die dus overal bang voor is.”

De meeste sprekers in de documentaire vinden dat Zwagerman het hoogste niveau haalde in zijn essays – en signaleren dat hij daar zelf niet tevreden over kon zijn. „Als ik schrijf, dan klopt de wereld”, zei Zwagerman eens. „Ik verkies mijn werk boven het echte leven.”

Gevraagd naar hoe goed de literator Zwagerman uiteindelijk was, komt Bart Chabot met een prachtige formulering, waarin veel zit samengebald: „Joost was beter dan hij zelf dacht, maar minder goed dan hij hoopte.”

Praten over zelfdoding kan bij de landelijke hulplijn 113 Zelfmoordpreventie. Telefoonnummer 0900-0113 of www.113.nl.

    • Arjen Fortuin