Alsof er in elke stad een ‘risicoduel’ was

Weer meer incidenten De intocht van Sint en Piet in Zaanstad verliep rustig, maar elders ging het mis. De politie moest in twaalf steden in actie komen bij ongeregeldheden.

Foto Merlin Daleman

Sinterklaas is in het land. In Zaanstad en daarna in vele andere steden zijn Sint en Piet zaterdag en zondag ingehaald. Dat was in veel plaatsen een feest. Bijvoorbeeld in Amstelveen. Burgemeester Bas Eenhoorn kon zaterdagmiddag om een uur of twee, net nadat Sinterklaas weer was vertrokken, rustig napraten met actievoerders die tegen Zwarte Piet hadden gedemonstreerd. Het was allemaal goed gegaan. „Iedereen heeft zich keurig aan de afspraken gehouden”, zei een opgeluchte Eenhoorn (VVD).

Maar niet elke burgemeester was opgelucht. De balans van het intochtweekend: 62 aanhoudingen, mishandelingen, demonstranten die in veiligheid moesten worden gebracht, racistische uitingen. En daar waar het rustig bleef, waren zware veiligheidsmaatregelen genomen en hielden tientallen agenten de boel in de gaten. Het was alsof in elke stad een risicoduel in de eredivisie werd gespeeld.

Was het een wedstrijd in verbolgenheid? Is sprake van een groeiend ‘symbolenextremisme’? Of was er bij groepen voetbalhooligans gewoon behoefte om te rellen in een eredivisieloos weekend? Feit is dat de traditie van het Sinterklaasfeest tot een nieuwe traditie leidt: demonstraties voor én tegen het ‘symbool’ Zwarte Piet.

Blokkeerfriezen

De intocht verloopt dit decennium elk jaar met meer en grotere incidenten. In 2011 werden bij de intocht in Dordrecht twee mannen – onder wie de huidige leider van Kick Out Zwarte Piet, Jerry Afriyie – gearresteerd die een T-shirt droegen met de tekst ‘Zwarte Piet is racisme’, een aanhouding die de Nationale Ombudsman onrechtmatig vond.

Daarna probeerden anti-Zwarte Piet-demonstranten met lokale overheden te overleggen over demonstraties. Maar diverse keren kwam hun demonstratierecht in de verdrukking, met Dokkum 2017 als negatieve climax: ‘blokkeerfriezen’ hielden de bussen van Kick Out Zwarte Piet tegen op de A6. De locoburgemeester verbood hun protest alsnog. Dokkum toonde de worsteling van het lokale bestuur met het demonstratierecht.

Kick Out Zwarte Piet had dit jaar besloten niet naar de landelijke intocht in Zaanstad te gaan, maar liet begin deze maand weten in achttien andere steden te zullen demonstreren. Bij het lokale bestuur zorgde dat meteen tot spanning, want snel bleek dat de blokkeerfriezen andere groepen hadden geïnspireerd om tegenacties te houden. Dat de Friezen heel recent, namelijk twee weken geleden, werden veroordeeld tot taakstraffen, kan hierbij mee hebben gespeeld.

Lees ook In Eindhoven voert even ongebreideld racisme de boventoon

De tegenacties leidden tot onrust in Den Haag, Groningen, Leeuwarden, Zwolle en Tilburg. Vooral in Eindhoven ging het mis. De politie moest uiteindelijk de eerste groep in veiligheid brengen. Volgens burgemeester John Jorritsma (VVD) was het niet mogelijk geweest om normaal te demonstreren. „Eerlijk gezegd kon van een vrije meningsuiting nauwelijks sprake zijn door het zeer intimiderende gedrag van een heel grote groep agressieve, onaangekondigde hooligans”, zei hij tegen het Eindhovens Dagblad.

Den Helder speelde een andere hoofdrol. Tegendemonstranten kondigden aan Kick Out Zwarte Piet tegen te zullen houden. Zaterdagochtend hield de politie de bus van Kick Out Zwarte Piet bij Alkmaar tegen. Ze mochten alleen verder naar een nieuwe locatie. Als de activisten naar de oorspronkelijk afgesproken plek zouden rijden, zouden ze worden aangehouden. De bus ging terug naar Amstelveen. Deze zaak krijgt mogelijk nog een staartje: Kick Out Zwarte Piet bezint zich op stappen omdat het recht op demonstreren geschonden zou zijn.

Extremistische organisaties

De Nationale Ombudsman was eerder dit jaar nog kritisch op lokale overheden. Burgemeesters zijn te snel met verbieden. „De overheid neigt naar risicomijdend gedrag”, aldus ombudsman Reinier van Zutphen. In Zwolle en Nijmegen werden dit weekend anti-Pietdemonstraties verboden. Na ‘Dokkum’ was dit jaar de tegenaanval dus nog feller. Extremistische groeperingen zagen de intocht als ideale dag om zich te profileren. In Zaanstad was de rechts-extremistische Nederlandse Volks-Unie actief. Bij de intocht in Rotterdam en Amsterdam zouden de extremistische organisaties Voorpost en Pegida naar eigen zeggen hebben geïnfiltreerd bij de intocht door als zwarte Zwarte Pieten met dikke rode lippen en grote oorringen mee te lopen. In 2017 oordeelde de rechter nog dat de figuur van Zwarte Piet als zodanig niet strafbaar is, mede omdat het maatschappelijk debat ernaar „neigt ‘Zwarte Piet’ te ontdoen van stereotyperingen die als kwetsend kunnen worden ervaren door groepen in de samenleving”. De vraag is hoe een rechter over deze zwarte Zwarte Pieten zou oordelen.

„Het ging om betrekkelijk kleine groepen”, relativeerde minister Ferdinand Grapperhaus (Justitie, CDA) in het tv-programma WNL Op Zondag. Het waren inderdaad geen grote groepen, in elke stad ging het om enkele tientallen demonstranten en tegendemonstranten. Maar daarbij stond het recht op vrije meningsuiting op het spel en wist de politie zich soms geen raad met snel escalerend geweld.

Premier Mark Rutte (VVD) riep vrijdag op tot een kalme intocht. Dat hielp niet. Lokale bestuurders kunnen voor volgend jaar alvast één datum dik onderstrepen. Op 16 november 2019 komen Sint en Piet weer aan in ons land.

Tekening Kamagurka

    • Herman Staal