Dan nóg maar een referendum?

Brexit

Tegenstanders van de Brexit willen opnieuw een referendum organiseren. Daar lijkt noch tijd, noch animo voor te zijn.

Foto Merlin Daleman

Een filosofiestudent in trainingsbroek en een gespierde organisator van discotheekavonden praten als Brugman voor de deur van een studentenhuis in het Noord- Engelse Durham. „Vinden jullie niet dat Theresa May de onderhandelingen verprutst?” vraagt Tom Pyner (19). „Er is tegen ons gelogen tijdens het Brexitreferendum.

Jullie toekomst is toch belangrijk?” vult Paul Somerville (31) aan. „Het is duidelijk. We moeten opnieuw een referendum over uittreden uit de EU houden.”

In de deuropening horen studenten Catherine Keddie en Olivia Amura het betoog van Pyner en Somerville aan. Ze twijfelen. Ze vonden de Brexit een slecht idee. „Toch twijfel ik. Waarom is een nieuwe stemming gerechtvaardigd? We hebben toch al gestemd? Maar dit is zo’n specifiek geval dat ik met een nieuw referendum kan leven”, zegt Keddie.

„De Brexit vindt al eind maart plaats. Hoe kan je in zo’n kort tijdsbestek een referendum organiseren en garanderen dat kiezers goed geïnformeerd zijn”, vult Amura aan.

Lees ook deze analyse: Theresa May staat nog steeds in de ring

Uiteindelijk gaan ze overstag. Ze tekenen het kaartje dat Pyner en Somerville gereed hebben. Het briefje is gericht aan het lokale Lagerhuislid en roept op een nieuw referendum over de Brexit te steunen. Soepeltjes pakt Somerville de smartphone uit de handen van Keddie. Hij voegt zichzelf toe aan haar vriendenlijst op Facebook. „Zo blijf je goed op de hoogte van onze campagneactiviteiten.” Vette knipoog.

Somerville en Pyner zijn activisten van Our Future Our Choice, een beweging die al maanden pleit voor een nieuw referendum. Aanvankelijk werd hun pleidooi nauwelijks serieus genomen. Ze vonden alleen een luisterend oor bij politici van een vorige generatie die al lang niet meer de dienst uitmaken, met gematigde opvattingen over de Europese Unie die niet meer en vogue zijn bij de partijleiding van Labour en de Conservatieven.

Premier May en oppositieleider Jeremy Corbyn ruziën over bijna alles, maar over een nieuw referendum zijn ze het eens: dat is kiezersbedrog, zo toon je geen respect voor wat Britse kiezers wilden in juni 2016. In een interview met Der Spiegel deze maand zei Corbyn: „Het referendum heeft al plaatsgevonden. Wat wij kunnen doen, is inzien waarom mensen ervoor kozen Leave te stemmen.”

Deze week bereikte de politieke chaos een voorlopig hoogtepunt. Premier Theresa May moet vrezen voor een vertrouwensstemming binnen haar fractie volgende week. De twijfel is groot of er iets van politieke steun is voor haar Brusselse Brexit-akkoord. De kritiek in Westminster op de plannen van May was enorm deze week, maar er was geen politicus die een alternatief bood.

De Britse politiek kan de Brexit niet verhapstukken. Tijdens het debat op donderdag werd meerdere keren, door zowel de Tories als Labour, steun uitgesproken voor een nieuw referendum. Zelfs The Times, de grootste Britse kwaliteitskrant, die zelden overloopt van progressieve ideeën, maakte vrijdag in het commentaar een draai. Een nieuw referendum „biedt misschien de enige uitweg uit deze politieke crisis die steeds erger wordt”.

“Het is nagenoeg onmogelijk kiezers te raadplegen voor 29 maart 2019, de datum van uittreding”

Amper voldoende tijd

Politicologen van University College London doken in het Britse kiesrecht. Zij concludeerden dat er wettelijk minstens 22 weken nodig zijn om een referendum te regelen. Dat is het absolute minimumvereiste en het is alleen haalbaar als de politiek en Kiescommissie ongekend slagvaardig handelen. Het kostte veertig weken of meer om eerdere referenda te regelen. „Dat betekent dat het nagenoeg onmogelijk is kiezers te raadplegen voor 29 maart 2019, de datum van uittreding”, aldus de politicologen van UCL.

Dat is overkomelijk, zegt Dominic Grieve, een Conservatief Lagerhuislid en in de tijd van premier David Cameron de hoogste juridische adviseur van de regering. Hij behoort tot het smaldeel van de Tories dat pro-Europees en pro-referendum is. De overige 27 EU-leden kunnen besluiten de uittredingsprocedure stil te leggen om de Britten een nieuw referendum te gunnen, betoogt Grieve. „Als er een kans is dat dit hoofdpijndossier verdwijnt, zou de EU dan nee zeggen en zo een No Deal riskeren, die ook de EU pijn doet? Dat lijkt mij stug”, zegt Grieve.

Toch is de twijfel over die bereidheid aanzienlijk. Hoe sneller de lastige Britten weg zijn, hoe beter, luidt een tegenargument. Bovendien, als de Britten eind mei nog EU-lid zijn, moet het Verenigd Koninkrijk vanwege de Europese verkiezingen opnieuw Europarlementariërs kiezen, en ontstaat er een groot agendaconflict. Dat verstoort niet alleen de plannen voor de herverdeling van de 73 Britse plekken in Straatsburg en Brussel.

Politici hebben ook de harde campagne rond het eigenlijke Brexitreferendum nog in hun achterhoofd. Ze vrezen dat een herhaling smeriger en feller zal zijn. „Ik zie niet hoe dat bijdraagt aan het overbruggen van de verdeeldheid in het land”, zei Stephen Kinnock van Labour in september op het partijcongres.

Wie de belangrijkste peilingen bekijkt, constateert dat het land grosso modo even verdeeld is als twee jaar geleden. Ongeveer de helft van de Britten is tegen uittreden uit de EU en ongeveer eenzelfde percentage steunt een nieuwe volksraadpleging.

Eind oktober legden honderdduizenden demonstranten het centrum van Londen plat. Ze droegen blauwe vlaggen met gele sterren. Ze scandeerden bollocks to Brexit. Ze verzonnen creatieve slogans zoals: „Brexit is net als toen Geri Halliwell haar kansen op een solocarrière overschatte en uit The Spice Girls stapte”.

De zee van demonstranten was een indrukwekkend gezicht, maar in grote delen van het land wordt de Brexit volop gesteund. Daar vraagt men zich af: waarom duurt het zo lang voordat we weg zijn? Waarom worden wij niet serieus genomen?

Verdeeldheid

In Durham ziet studente Amura die verdeeldheid. „ Ras, leeftijd, afkomst, woonplaats, opleidingsniveau en klasse speelden zo’n grote rol”, zegt ze. Keddie: „Hoe voorkom je dat we opnieuw gaan benadrukken hoe anders we zijn? En wat doen we als de uitkomst weer dicht bij elkaar ligt? Nog een referendum organiseren?”

Het plan was om ook verloederde wijken te bezoeken in Sunderland (61 procent Leave) en Middlesbrough (65,5 procent Leave). Maar als puntje bij paaltje komt, schrapt Somerville die tocht. Hij blijft vaag over de reden. Hij loopt weg om te bellen en keert zenuwachtig terug. „Vanavond organiseren wij een debat in een hotel in Sunderland. Op Facebook waarschuwen mannen van de English Defence League dat ze ons gaan lastigvallen”, zegt Somerville.

De EDL is een rechts-extremistische, anti-Europese en islamofobe organisatie die van een vechtpartij houdt. Somerville wil naar het hotel, om te zorgen dat niemand gevaar loopt. Een paar agenten komen even babbelen, maar vertrekken als ze zien dat er geen woedende menigte voor het hotel staat.

Lees ook dit opiniestuk van Joris Luyendijk: De Britten zijn echt de weg kwijt

Bier

Rond zeven uur stroomt de George W. Washington-zaal – de voorvaderen van de eerste Amerikaanse president kwamen uit de regio – langzaam vol. Bij de bar bestellen de bezoekers bier. Ze nemen plaats. Dik twee uur lang horen ze een handelsexpert, een maatschappelijk werker en een aspirant politicus voor de Liberal Democrats tieren tegen de Brexit.

De zaal krijgt een scala aan hele en halve waarheden voorgeschoteld, iets waar harde Brexiteers zich overigens ook schuldig aan maken.

Bij Save the Brexit-bijeenkomsten in Birmingham, Torquay en Gateshead hoorden de ruim duizend aanwezigen dat de Brexit een eitje is, dat een handelsdeal met de Verenigde Staten praktisch klaarligt en dat de EU siddert als May besluit zich eindelijk boos te maken.

Hier in Sunderland ontbreekt ook geregeld de nuance, maar dan vanuit het tegenovergestelde perspectief. „Na de Brexit zullen multinationals massaal de Britse staat aanklagen omdat de regering het investeringsklimaat ondermijnt”, zegt Jason Hunter, die volgens de programmering overheden binnen en buiten de EU adviseert over handelsakkoorden. Handelsadvocaten vinden dit niet aannemelijk. „Het Verenigd Koninkrijk heeft het juridische recht de uittredingsprocedure eenzijdig stop te zetten”, klinkt het vervolgens. Ook dat valt te bezien. Pas eind deze maand buigt het Europese Hof van Justitie zich over deze vraag.

„De Brexit bedreigt onze toekomst”, besluit Somerville. Hij wijst op de fabriek van Nissan in de stad, met zevenduizend werknemers. Zullen de Japanners hier nog willen zitten als het moeilijker en duurder wordt auto’s naar de EU te exporteren? „We moeten zorgen dat we opnieuw een stem krijgen”, zegt Somerville. Het publiek klapt uitzinnig: dat vonden ze ook al toen ze de zaal betraden.

    • Melle Garschagen