Pijpleidingen voor Poetin

Profiel Gazprom

Gazprom bouwt de ene pijpleiding na de andere, mede dankzij de toenemende gasvraag in Europa. De Russische aardgasgigant leunt op enorme subsidies en ligt onder vuur wegens corruptie en machtsmisbruik.

081118BUI_Gazprom_leidingen - Artikel 03 RuslandPijpleidingenvoor Poetin

Het is Tweede Kerstdag 2017 en de top van het Russische gasbedrijf Gazprom is bijeengekomen in een met kroonluchters en dikke tapijten aangeklede vergaderzaal voor een toespraak van directeur Aleksej Miller. Diens stemming is opperbest en hij straalt als de met paarse Gazprom-ballen versierde kerstbomen in de zaal. Geen wonder: Gazprom blikt terug op een schitterend jaar. Een jaar waarin de wereld, Europa voorop, meer Russisch gas afnam dan ooit. En een jaar waarin het bedrijf een productietoename realiseerde van maar liefst 12,4 procent: „De grootste groei on record”, jubelt Miller. „Lieve vrienden, gefeliciteerd!”

Gazprom draait beter dan ooit. Onverstoorbaar pompt het concern steeds grotere hoeveelheden gas over de aardbol. Het netwerk van pijpleidingen dat Gazprom bestiert, heeft nu een totale lengte van 172.000 kilometer – ruim vier keer de evenaar. En het wordt steeds langer: voor tientallen miljarden dollars worden nieuwe projecten ontwikkeld. Naar Europa, via Nord Stream 1 en 2 onder de Oostzee. Naar Turkije via TurkStream, dat via de Zwarte Zee ook de Europese markt zal bedienen. En naar China, via de machtige Power of Siberia-pijp over de onherbergzame en koude Siberische toendra’s.

Vorige maand werd alweer een nieuwe pijp aangekondigd op het Jamal-schiereiland, geraamde kosten: 13 miljard dollar. En terwijl Nord Stream 2 onder grote politieke druk staat, wordt volgens insiders in Moskou al voorzichtig gesproken over een derde Nord Stream-pijp. En waarom niet? Meer pijpleidingen betekent meer geld en meer macht.

Glanzend visitekaartje

Zo zal Gazprom ook komende winters hofleverancier van Europa zijn, denken deskundigen. En dat komt het Kremlin uitstekend uit. Want nu Rusland vooral wordt geassocieerd met oorlog en inmenging en het westerse sancties regent, vervult Gazprom in het buitenland de rol van glanzend visitekaartje. Aan het imago van goede gasvriend wordt door de mensen van Gazprom hard gewerkt. Het bedrijf besteedt miljoenen aan gelikte pr-campagnes, aan sponsoring van internationale evenementen als de Champions League en het WK en maakt goede sier met liefdadigheidsprojecten. Daarbij heeft Gazprom niet de minste kruiwagens in de Europese politiek. De Duitse ex-bondskanselier Gerhard Schröder, een goede vriend van Poetin, staat al jaren op de loonlijst. Ook de Oostenrijkse ex-minister van Financiën Hans Jörg Schelling stapte over na zijn politieke loopbaan. Aan het hoofd van Nord Stream staat Matthias Warnig, Duitse ex-Stasi-agent en ook een vriend van Poetin.

Gazproms intensieve internationale lobby kan niet voorkomen dat soms verhalen over een minder aantrekkelijke werkelijkheid doorsijpelen. Verhalen waarin Gazprom geen publiekslieveling is, maar een corrupte en inefficiënte monopolist, in de eerste plaats op aarde om Poetin en zijn bondgenoten te dienen. Verhalen die ook in Europa leiden tot steeds heviger discussie over de wenselijkheid van al te hechte energie-relaties met de Russen.

Bij alle politieke gekrakeel blijven belangrijke vragen onderbelicht: wie verdient er aan al die duizenden kilometers pijp? En hoe kan Gazprom rendabel zijn met zoveel miljardeninvesteringen? Weinigen die antwoord geven op die vraag.

Want wie in het dna van Gazprom wil doordringen, komt van een koude kermis thuis. Zoals Aleksandr Fak, intussen ex-businessanalist bij Sberbank, de grootste bank van Rusland. Toen in april dit jaar zijn rapport Gazprom: Performing as designed uitlekte, gingen in de Russische gaswereld de alarmbellen af. Het rapport beschrijft in detail wie werkelijk profiteren van alle peperdure projecten.

Poetin-verwante oligarchen

Niet de aandeelhouders, constateerden Fak en een collega die liever anoniem blijft, maar Poetin-verwante oligarchen, te weten Poetins jeugdvriend Arkadi Rotenberg en de miljardair Gennadi Timtsjenko. De mannen zijn goed voor respectievelijk plaats 40 en 5 op de Forbes-lijst van rijkste Russische zakenlui, met belangen in tientallen gasgerelateerde bedrijven. Vanwege hun relatie met Poetin staan beiden op westerse sanctielijsten.

De door deze oligarchen gecontroleerde bedrijven Strojtransgaz en Strojgazmontazj en andere bedrijven zouden steevast en bijna zonder competitie aanbestedingen binnenkrijgen voor grote, vaak internationale projecten. Projecten van miljarden dollars, die in werkelijkheid nóg duurder blijken te zijn.

Hoe zit dat? Volgens Gazprom kosten de Europese pijpleidingen Nord Stream 2 en TurkStream respectievelijk 9,5 miljard en 7 miljard dollar. Maar daarin rekent Gazprom de kosten die het bedrijf binnen Rusland moet maken niet mee. In zijn rapport beschrijft Fak hoe beide projecten door Rusland gepresenteerd worden als offshoreprojecten, terwijl het overgrote deel van de kosten zit in de uitbreiding van de Russische infrastructuur. Om het gas voor Nord Stream 2 naar Duitsland te krijgen, moet in Rusland nog bijna 1000 kilometer pijp extra worden aangelegd. De constructie van de eerste 538 kilometer werd zonder open aanbesteding gegund aan een bedrijf dat deels in handen is van Poetin-buddy Timtsjenko. Volgens persbureau Interfax mag Rotenbergs firma de laatste 300 kilometer van de route aanleggen. Waar Gazprom financieel tekort schiet, draagt de Russische regering graag een steentje bij.

De auteurs zetten grote vraagtekens bij dat systeem van verkapte staatssubsidies. Maar ook bij de rentabiliteit en de economische en praktische noodzaak van de projecten. De gang van zaken bij Gazprom is volgens Fak „extreem waardevernietigend” en alleen te begrijpen voor wie de onderliggende geopolitieke en vriendjespolitieke drijfveren van Gazprom en het Kremlin kent.

Het rapport sloeg in als een bom. Sberbank, in handen van oligarch en Poetin-getrouwe German Gref, haastte zich afstand te nemen en bestempelde het als een „onprofessioneel” verhaal dat zowel „intern beleid” als de „ethische standaarden” van Sberbank had geschonden. Fak werd ontslagen, evenals zijn directe chef. Het stuk werd drastisch geredigeerd, belastende alinea’s geschrapt. Via Facebook laat de analist weten de kwestie „omwille van collega’s” niet te willen oprakelen.

40 miljard

Iemand die wél vrijuit kan praten over de gang van zaken bij Gazprom is Michaïl Kortsjemkin. De Russisch-Estse gasexpert werkte als consultant bij bedrijven en als docent op universiteiten in Rusland en de VS. In de jaren 70 en 80 was hij extern onderzoeker bij het Sovjetministerie voor Gas, waaruit na de val van de USSR Gazprom werd gecreëerd. Tegenwoordig doet Kortsjemkin vanuit zijn woonplaats New York onderzoek naar de bedrijfsvoering van Gazprom.

Kortsjemkin gaat nog een stapje verder dan zijn ontslagen Sberbank-collega. „40 miljard euro”, antwoordt hij beslist in antwoord op de vraag naar de werkelijke kosten van Nord Stream 2, vier keer hoger dan Gazprom voorspiegelt. En dat terwijl de Oekraïense route bij dezelfde hoeveelheden volgens hem goedkoper is dan Nord Stream. Wat is daar aan de hand?

081118BUI_Gazprom_leidingen - Artikel 03 Rusland - leiding02

Kortsjemkin: „De kosten voor Gazprom en de aandeelhouders omvatten de pijpleiding helemaal vanaf het Jamal-schiereiland tot aan de Duitse kust, terwijl Gazprom het alleen heeft over het Baltische deel.” De rechtvaardiging van Gazprom en Nord Stream dat de Russische verbinding sowieso gelegd moet worden en ook de Russische markt bedient, klopt naar zijn mening niet. „Die extra infrastructuur is alleen bedoeld om Russisch gas naar Europa te krijgen, niet voor Russische huishoudens. Toch komen die extra kosten niet voor rekening van Nord Stream 2, maar worden die opgeteld bij de algemene kosten van het Russische gasnetwerk. Dat is niet correct”.

Volgens Kortsjemkin goochelt Gazprom met cijfers en verdoezelt het de wijze waarop de Russische staat het concern subsidieert. Europese gasbedrijven die investeren in Gazprom-projecten boeit het weinig hoe het concern de boekhouding doet, zegt Kortsjemkin. „Het maakt ze niet uit, want het risico ligt volledig bij Gazproms aandeelhouders. Deze deal is zo belangrijk voor Poetin, dat hij persoonlijk alle risico’s op zich neemt.” Duitsland verzorgt met Nord Stream 2 straks 85 procent van de totale gastoevoer vanuit Rusland naar Europa. „Zo wordt Europa gevaarlijk afhankelijk van de Duits-Russische betrekkingen”. Want wie garandeert dat Poetin de gaskraan in de toekomst niet dichtdraait?

Bevroren toendra’s

Het bedrijf goochelt volgens Kortsjemkin ook op andere vlakken. Wie de rapporten goed leest, ziet dat ongeveer een derde van alle assets van Gazprom bestaat uit pijpleidingprojecten die niet af zijn. „Dit betekent dat investeringen niets opleveren, en dat kosten worden uitgesteld”.

Er zijn meer inconsistenties. In een artikel in de Amerikaanse editie van Forbes schreef hij dit jaar dat de kosten van de Power of Siberia-pijpleiding niet lager werden toen de lengte ervan met een derde werd teruggebracht. De route loopt door moeilijk bereikbare en bevroren toendra’s, waar vrijwel alle infrastructuur nieuw moet worden aangelegd. Toch is het project volgens Gazprom-gegevens goedkoper dan vergelijkbare routes door bestaande, drukbevolkte gebieden.

Gazprom laat NRC via een woordvoerder van Gazprom International in Amsterdam weten niet te willen reageren.

Hoe kan een dergelijk systeem bestaan? „Heel simpel”, zegt Kortsjemkin aan de telefoon. „Gazprom wordt gesubsidieerd door het Russische federale budget. Verliezen komen op conto van de staat, wat slordigheid in de hand werkt.

Poetin plagieerde met proefschrift

Een voorbeeld: in 2011 gaf Gazprom opdracht voor een pijp van schiereiland Sachalin naar Vladivostok. Kosten: 6 miljard dollar, terwijl Sachalin onvoldoende gasvraag heeft én onvoldoende gas wordt geconsumeerd in Vladivostok. „Die pijp is nu maar voor 3 procent in gebruik. Poetin, destijds premier, suggereerde dat het verlies zou worden gecompenseerd door de overheid.” Gazprom ontving bijna 200 miljoen per jaar om verliezen te dekken. „Dit is gedaan om inkomsten te genereren voor de tussenaannemers van Gazprom, het hoofddoel van het bedrijf”.

Poetins voorliefde voor gas en olie is er altijd geweest. Hij promoveerde zelfs op de rol van grondstoffen in de Russische economie – een onderzoek dat hij, bleek later, goeddeels had overgeschreven. Bij zijn aantreden als president bracht Poetin de olie- en gassector onder zijn controle en besteedde volgens bronnen een groot deel van zijn werkdag aan de organisatie van Gazprom. Onder zijn leiding zette het bedrijf vol in op pijpleidingen en werden efficiëntere projecten, zoals gasopslag, overboord gezet. Kortsjemkin is niet verbaasd. „Het was een legale weg om van zijn vrienden miljardairs te maken. Energie gaat naar de beste markt, Russisch gas gaat waar Poetin het wil hebben.”

Correctie 19 november 2018: in een eerdere versie van dit stuk stond dat Gerhard Schröder bondskanselier was van 1999-2004. Dit is onjuist: hij was bondskanselier van 1998-2005. Dit is aangepast.

    • Eva Cukier