Nord Stream 2, splijtzwam in Europa

Geopolitiek Een nieuwe pijpleiding voert straks nog meer gas van Rusland naar West-Europa. De geestdrift voor het Russische gas bekoelt.

081118BUI_Gazprom_leidingen - Artikel 01 EuropaNord Stream 2,splijtzwam in Europa

Grauw zeewater klotst tegen de boeg van de Krebs Geo als de kotter de kleine haven bij het Noord-Duitse vakantiedorp Lubmin verlaat. Op een half uur varen ligt Castoro 10. Het Italiaanse schip is bezig enorme pijpdelen langzaam naar de zeebodem te laten zakken. De 24 ton wegende buizen van staal en beton vormen de puzzelstukjes van misschien wel het meest omstreden energieproject van Europa: Nord Stream 2.

De 1.200 kilometer lange pijp – een joint venture van Gazprom en vijf Europese energiebedrijven – zal straks jaarlijks 55 miljard kubieke meter aardgas van het Russische Jamal-schiereiland door de Oostzee naar Lubmin vervoeren, parallel aan de bestaande Nord Stream 1-pijp. Zo kan meer Russisch gas sneller naar Europa worden gebracht.

Maar het verzet tegen de pijp groeit. Sinds de aankondiging van het project in 2015 is Nord Stream 2 uitgegroeid tot splijtzwam in de Europese politiek. De vraag daarbij is: kunnen we Rusland als energieleverancier eigenlijk nog wel vertrouwen?

Voorstanders, de Russische president Poetin en bondskanselier Merkel voorop, houden al jaren vol dat de naar schatting 10 miljard euro kostende pijp een puur commercieel project is, waarmee Rusland op termijn kan voorzien in een kwart van de Europese gasvraag. Dat is niet alleen goed voor business, maar ook voor het Europese streven de omstreden energie-opwekking door steenkool- en kerncentrales te beperken. Europa zal de komende jaren steeds meer gas van elders moeten halen. Dat geldt zeker voor Nederland, door de sluiting van ‘Groningen’. Rusland, met zijn gasvoorraad en lage prijzen, ligt als leverancier voor de hand.

De ingenieurs op de Castoro 10 leveren precisiewerk. Op de plek waar zij de pijpdelen leggen, is de zee slechts enkele meters diep. Verderop ligt vakantie-eiland Rügen. Geen plek voor ongelukken, maar óók geen plek voor journalisten: ze mogen om de Castoro heen varen, ze mogen het schip niet op. Pottenkijkers zouden het werk maar ophouden en Nord Stream 2 moet eind 2019 gereed zijn.

Het concern achter de pijpleiding – gevestigd in het Zwitserse belastingparadijsje Zug, waar ook moederbedrijf Gazprom kantoor houdt – zet daarom alle zeilen bij om de bouw op schema te houden. Want een gasleiding, zo wil de praktijk, is pas een feit als er gas doorheen stroomt. De Russen zetten het afgelopen jaar dan ook alles op alles om de vergunningen rond te krijgen. Duitsland, Finland en Zweden gaven al toestemming. Denemarken heeft nog milieubezwaren. Daarbij is de politiek nog lang niet uitgepraat over de wenselijkheid van Russisch aardgas.

Niet zo lang geleden was Russisch gas nog reden voor een feestje. Bij de opening, in 2011, van de eerste Nord Stream-verbinding verdrongen Europese regeringsleiders zich rond toenmalig Russisch president Dmitri Medvedev. Foto’s tonen Merkel, toenmalig Frans premier Fillon en Mark Rutte die in Lubmin lachend aan een wiel draaien waarmee zij de Nord Stream 1-pijpleiding in werking stellen.

Foto Dmitry Astakhov/EPA

Gaskraan dichtgedraaid

Zeven jaar later is die vrolijke stemming danig bekoeld. Velen zien in Rusland niet meer de ‘gasvriend’ van weleer, maar een agressor die landsdelen inpikt, oorlogen voert en spionnen, trollen én gas inzet om democratieën te ondermijnen. De zorgen komen niet uit de lucht vallen: in de winters van 2006, 2009 en 2014 draaide Poetin de gaskraan dicht en kwam een deel van Oost-Europa in de kou te zitten. Tussen Moskou en Kiev woedt al jaren een ‘gasoorlog’.

Het leidt ertoe dat een steeds grote leger van critici zich afvraagt hoe afhankelijk Europa zich van Russisch gas moet maken. En: is het effectief om enerzijds sancties in te stellen en anderzijds Poetins staatskas te spekken?

Nee, roepen Oost-Europese politici in koor. Sterker, tegenstanders zien een geopolitiek rampscenario opdoemen. Want met de nieuwe Nord Stream-route omzeilt Moskou handig Oekraïne. Dat verbruikt sinds 2015 weliswaar geen Russisch gas meer, maar is nog wel belangrijk transitland voor Russisch gas op weg naar Midden- en Zuidoost-Europa. Landen daar zien hun energievoorziening zo in gevaar komen; als Rusland West-Europa via een alternatieve route kan voorzien, kan het de gastoevoer naar Oost-Europa gemakkelijker afknijpen, klinkt het.

081118BUI_Gazprom_leidingen - Artikel 03 Rusland - leiding02

De Poolse premier Morawiecki noemde Nord Stream 2 „een gifpil voor de Europese energieveiligheid”. De Oekraïense president Porosjenko verweet de Europese investeerders „het monster te voeren” en Hongarije beschuldigde Brussel van dubbele standaarden. Ze krijgen bijval van de Europese Commissie, die zich steeds luider verzet tegen het Russische gas. De politieke druk leidde er in april toe dat Merkel zich gedwongen zag haar standpunt over het project te wijzigen. Voorzichtig sprak ze over „politieke overwegingen” rond de pijp.

Deze zomer voegde zich een machtige stem bij het koor van critici: die van Donald Trump. Tijdens een Europees bezoek trok de Amerikaanse president fel van leer tegen Nord Stream 2, dat Duitsland tot ‘gijzelaar’ van Rusland zou maken. „Wij beschermen Duitsland, Frankrijk en al deze landen, en dan sluiten enkele landen een pijpleidingdeal met Rusland en betalen zo miljarden aan de Russische schatkist. Ik vind dit zeer ongepast”, foeterde hij. Tot overmaat van ramp dreigde Trump met sancties tegen Europese bedrijven die aan Nord Stream 2 deelnemen, waaronder het Nederlandse Boskalis, Van Oord en Shell. Voor het gemak liet hij achterwege dat hij graag meer Amerikaans lng (vloeibaar aardgas) naar Europa ziet gaan.

Na Trumps uithaal kwamen Merkel en Poetin haastig bijeen op een Brandenburgs kasteel om de toekomst van Nord Stream 2 veilig te stellen. Een bijeenkomst achter gesloten deuren, waarin Poetin Merkel beloofde het miljardenproject uit eigen zak te financieren, mocht Trump zijn dreigementen waarmaken. „Rusland heeft die mogelijkheid”, zei Kremlin-woordvoerder Peskov naderhand.

NRC Studio

Suboptimale transportroute

Jens Mueller volgt de politieke ontwikkelingen op de voet. De Nord Stream 2-woordvoerder ontvangt in het Berlijnse kantoor van het Amerikaanse pr-bedrijf Hill + Knowlton Strategies, een locatie die verraadt hoe serieus Rusland de tegenstand neemt. Hill + Knowlton orkestreerde de afgelopen decennia pr-campagnes voor omstreden klanten als de regering van Koeweit, de Amerikaanse tabaksindustrie en Scientology.

Mueller kan de Europese bezwaren dromen en steekt van wal met tegenargumenten. „Rusland is zelf het meest afhankelijk van de gasexport, en moet dus júist een betrouwbare partner zijn.” Hij voegt eraan toe dat Nord Stream 2 volgens Europese regels wordt aangelegd. Hij beargumenteert dat je een commercieel bedrijf toch niet kunt dwingen een „suboptimale transportroute” te kiezen via een instabiel land als Oekraïne. En dat een extra route juist bijdraagt aan een „veerkrachtige gasmarkt” waar leveranciers geen politieke druk kunnen uitoefenen.

„En daarbij”, zegt Mueller beslist, „is Russisch aardgas veel goedkoper.” Dat komt goed uit, want mede door de sluiting van het Groninger gasveld zal de aardgasproductie in Europa de komende jaren teruglopen. „Je zou in theorie kunnen stellen dat Nord Stream 2 op termijn niet anders doet dan Groningen vervangen.”

Hij krijgt bijval van Bernd Westphal, energiewoordvoerder van de SPD, de partij van oud-bondskanselier Gerhard Schröder. Schröder is een goede vriend van Poetin en kreeg na zijn vertrek uit de Duitse politiek een topfunctie bij Gazprom. Dat zijn partijgenoot vanwege die switch in de rest van Europa onder vuur ligt, deert Westphal niet: „Schröder is een topkerel”, lacht hij in zijn kantoor aan de Spree, tegenover de Bondsdag.

De SPD’er noemt de angst voor Russisch gas schromelijk overdreven. „Natuurlijk heeft Poetin belangen, maar ik zie daarin geen chantagemiddel.” Volgens Westphal helpt economische samenwerking juist om de verstoorde relaties met Moskou te normaliseren. „Zelfs in de Koude Oorlog heeft Rusland ons niet in de steek gelaten. Het zou goed zijn als we economie en politiek scheiden.”

Gasstrategie

Economie en politiek scheiden is nu precies wat Rusland níét doet, stelt Frank Umbach, energie-expert in Bonn, hoofd van het Europees Centrum voor Energieveiligheid van het Britse King’s College en adviseur van de Poolse, Hongaarse en Oekraïense regeringen, het Britse parlement en de EU. Volgens Umbach aarzelt Moskou niet om gas als geopolitiek wapen in te zetten. Sterker: volgens hem is gas juist een belangrijke reden voor Poetin geweest om de Krim te annexeren.

Umbach: „Toen Rusland in 2012 de bouw van Nord Stream 1 aankondigde, schrok de Oekraïense president Janoekovitsj – zelf nota bene pro-Russisch – zó dat hij een strategie ontwikkelde om het land vanaf 2020 onafhankelijk te maken van Russisch gas.” Dat wilde hij doen met behulp van onontgonnen gasvelden bij de Krim, twee schaliegasvelden en inzet van kolen. Moskou reageerde: „Dat nam alle instrumenten weg om die onafhankelijkheid te realiseren: de gasvelden bij de Krim zijn in Russische handen, de kolenproductie in de Donbas is afgesneden door pro-Russische separatisten, net als het schaliegasveld in Oost-Oekraïne”, zegt Umbach.

081118BUI_Gazprom_leidingen - Artikel 03 Rusland - leiding

Dat Rusland met de EU en Duitsland nu onderhandelt over het behoud van Oekraïne als transitland, is volgens Umbach pure schijn. Poetin heeft volgens hem heel andere plannen. „Weinigen hebben het opgemerkt, maar in juni verklaarde Poetin de pijpleiding door Wit-Rusland te willen moderniseren. Als je de pijpleidingen die Rusland nu naar Europa legt bij elkaar optelt, kom je op een capaciteit van zo’n 166 miljard kuub gas dat jaarlijks buiten Oekraïne om naar Europa komt.” Rusland leverde Europa vorig jaar net iets meer. Conclusie: Moskou kan al bijna zonder Oekraïne. Door de aanleg van alternatieve routes kan Rusland ieder moment de onderhandelingen afbreken, meent Umbach.

Wat doet Rusland terwijl Europa zich het hoofd breekt over het dilemma van Russisch gas? De Russen lijken zich weinig aan te trekken van alle ophef. Zo liet Gazprom-topman Aleksandr Medvedev eerder dit jaar weten een derde verbinding door de Oostzee niet uit te sluiten. „Wij leveren zoveel gas aan Europa als nodig. We hebben de voorraden, de infrastructuur en we bouwen nieuwe transportroutes.”

Terwijl Oost- en West-Europa steggelen over potentiële Russische chantage versus leveringszekerheid, droomt Gazprom al van een Nord Stream 3.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.

    • Eva Cukier