Het verzinnen van een maan

Wekelijks stuit Karel Knip in de alledaagse werkelijkheid op raadsels en onbegrijpelijke verschijnselen. Deze week: kun je een volle maan zien als de zon nog schijnt?

Schilderij Isaac Levitan

Russian writers and the Fin de Siècle – The Twilight of Realism is een prettige bundel essays over de somberheid die zich aan het eind van de negentiende eeuw van veel Russische schrijvers meester maakte. Ze zagen het einde van de eeuw als het einde van de wereld, het einde der tijden. Verderop in Europa was het niet veel anders, toen de twintigste eeuw eenmaal op gang kwam ging het vanzelf weer over.

Vandaag bestuderen we alleen het boekomslag dat Cambridge University Press in 2015 met zoveel zorg uitkoos. Het is een schilderij uit 1899 van de Joodse schilder Isaac Levitan dat een Russisch meertje in de avondschemering verbeeldt. De volle maan staat erboven, er is geen mens of wind te bekennen, niets ritselt of kwaakt. En het is november, de berken – of zijn het populieren? – staan in herfsttooi, hier en daar is al een boom half leeg gewaaid.

Je bent geneigd het een prachtig schilderij te noemen, maar tegelijk is er de angst dat dit soort stemmige landschappen niet meer en vogue is. Christie’s doet er koeltjes over en ook Wikipedia houdt afstand: qua stijl hangt Levitan een beetje tussen realisme en impressionisme, schrijft de volksencyclopedie. His tendencies were more naturalistic and poetic than optical or scientific.

Dat laatste was precies wat de aandacht van de AW-redactie trok. Een volle maan zo hoog aan de hemel terwijl er nog zoveel daglicht is? Kan dat wel? Er is geen enkele herinnering aan een lichte lucht met een volle maan erin.

Bescheiden beeldhoek

Hoe hoog staat Levitans maan? Daar is wel een slag naar te slaan. Landschapsschilders kiezen voor hun schilderijen vaak een beeldhoek (gezichtsveld, angle of view) van 90 graden, zegt de literatuur. Als Levitan het ook deed staat zijn maan 19 graden boven de horizon, dat vind je met behulp van een liniaal. Het lijkt nogal veel en het gevoel zegt bovendien dat Levitan voor zijn herfstschilderij een bescheidener beeldhoek koos. Maar minder dan 45 graden zal het niet geweest zijn. Dat leidt tot een hoogte van 9,5 graden boven de horizon.

Lees ook: Wonder van het alledaagse licht

Er is nog een andere manier om de maanshoogte te berekenen. We zien de maan zelf altijd onder een hoek van 0,5 graden en het centrum van de maan staat bij Levitan 5,6 maandiameters boven de horizon. Daaruit volgt een hoogte van 3 graden. Dat is wel weer erg weinig.

Er is een eenvoudige verklaring voor de discrepantie: kunstenaars beelden de maan stelselmatig te groot af. Uitzonderingen zijn er niet. De artistieke maanoverdrijving bedraagt een factor 2 tot 6, het is hier lang geleden onderzocht. We houden het er maar op dat Levitans maan minstens een graad of 9 boven de horizon staat.

Een volle maan is ‘vol’ omdat zij, zoals wij dat ervaren, precies ‘tegenover’ de zon staat. Zij komt op als de zon net ondergaat en vice versa. Anders gezegd: een volle maan staat altijd evenveel graden boven de horizon als de zon er op dat moment onder staat, met – gemiddeld – hooguit een paar graden speling. (Het exacte moment van volheid is nooit heel duidelijk en de maanbaan om de aarde ligt niet precies in het vlak van de aardbaan om de zon.)

Burgerlijke schemering

Kortom: Levitan schilderde zijn herfststuk op het moment dat de zon al zo’n 9 graden beneden de horizon stond, ze was een uur geleden ondergegaan. Maar dan is het normaal gesproken pikdonker buiten! De ‘burgerlijke schemering’ eindigt zodra de zon 6 graden onder de horizon zakt. Dan kun je buiten geen boek meer lezen, het is elke avond opnieuw te verifiëren.

Dat het de maan zelf is die de bomen rond het meer zo in het licht zet is niet waarschijnlijk. Bij volle maan kun je nét wel, nét niet kleur onderscheiden, het is een randgeval. Meestal zie je alleen grijstinten.

We stellen vast dat Levitan, omwille van de sfeer, een volle maan toevoegde aan een landschap waarin een maan ontbrak. Hij voegde heel geregeld maantjes toe, blijkt als je internet langsloopt. Het is geen schande, maanverlangen is van alle tijden, zie de photoshop-tips ‘adding a moon’ en ‘adding moonlight reflection’.

Bovendien is Levitans maan heel overtuigend. De kleur is goed, de plaats van de reflectie klopt en ook de ‘lichtzuil’, de verlenging van de reflectie naar voren en naar achteren, is heel realistisch weergegeven. Lichtzuilen (Minnaert gebruikt de term in De natuurkunde van ’t vrije veld) ontstaan door golfjes en rimpelingen op het wateroppervlak. Zit er (op woelig water) geen enkele voorkeursrichting in de golfjes dan liggen de zuilen precies in het verticale vlak door lichtbron en waarnemer. Maar op heel rustig water volgen de rimpelingen vaak een geordend patroon, en dat patroon kan de lichtzuil aardig scheef draaien. Het frappante is dat Levitan zijn lichtzuil werkelijk naast de maan laat wijzen.

Minnaert trok destijds veel ruimte uit voor een verklaring van de gang van zaken en hij kon zich ook ergeren als schilders de lichtzuil verkeerd weergaven. Claude Lorrain deed het, mopperde hij, kennelijk doelend op diens Havenscène met Villa Medici uit 1637. ’t Is waar, Claudes lichtzuil is een beetje vreemd, maar dat geldt eigenlijk voor het hele doek. Volgende week vrijdag is het weer volle maan, dan kan de lezer eens bekijken wat normaal is en wat niet.

    • Karel Knip