Opinie

De verstopping van de Randstad vraagt om een spitsheffing

Files

Nederland slibt dicht. En dan vooral de grote verkeerswegen in de Randstad, die vroeger ‘snelwegen’ heetten. De laatste jaren worden keer op keer filerecords gebroken. Op 30 oktober dit jaar stond er in totaal 1.135 kilometer aan file. Dat was het nieuwste record. Het is verleidelijk het fileprobleem alleen te beschouwen als een negatief bijeffect van de – op zich positieve – economische groei. Maar files zijn niet alleen ergerniswekkend voor de automobilist. Ernstiger zijn de grote maatschappelijke kosten. Dit tijdverlies kost Nederland jaarlijks zo’n drie miljard euro. Tegelijkertijd veroorzaken grote verkeersconcentraties hogere uitstoot van stikstofoxide, koolstofdioxide en fijnstof.

De tragiek is dat files een chronische kwaal zijn die telkens de kop opsteekt bij een opgaande conjunctuur. NRC beschreef onlangs hoe verschillende kabinetten sinds 1990 met enige regelmaat kwamen met voornamelijk halfzachte maatregelen. Spitsvignet, carpoolstrook, filestrook, rijden op de vluchtstrook: het liep op niets uit. Door oppositie van de zogeheten ‘asfaltlobby’, bestaande uit een kongsi van automobielbranche (BOVAG) en ANWB. Super invloedrijk, want bijna iedere automobilist is ANWB-lid. Resultaat is dat er wel meer asfalt bij is gekomen in 25 jaar. De files zijn er echter nog steeds. Ze zijn alleen breder, zoals cabaretier Arjen Lubach zondag in zijn show zei. En bijna vier keer langer kan daar aan worden toegevoegd: het filerecord stond in 1994 op 300 kilometer.

Feit is dat de Randstad een dichtbevolkte metropool is, vergelijkbaar met Londen, Singapore of Stockholm. Daar hebben de lokale autoriteiten met succes een spitsheffing ingevoerd. Dat wil zeggen: een financiële prikkel om automobilisten die niet tijdens de spitsuren hoeven te rijden ertoe te bewegen dat niet te doen. En dat werkt.

Het probleem van de Randstad is dat hij er wel uitziet als een metropool maar bestuurd wordt als een dorp. De versplintering tussen alle betrokken bestuurslagen, van ministerie, tot provincies en gemeenten, is er debet aan dat het economische hart van Nederland verstopt raakt. Niet voor niets pleitte de onlangs overleden oud-premier Wim Kok in 2007 nog voor een overkoepelend Randstadbestuur. Dat kwam er niet.

Voorlopig bleef het kabinet in Den Haag het Randstadbestuur. In 2009 sneuvelde toenmalig minister Camiel Eurlings (Verkeer, CDA) door tegenwerking vanuit zijn eigen partij toen hij een spitsheffing (vanaf 2012) wilde invoeren. Sindsdien is het thema in Den Haag taboe. De eigen auto is voor veel kiezers nu eenmaal een gevoelig onderwerp. Rutte III sluit in het regeerakkoord een spitsheffing zelfs expliciet uit. Tijdens de recessie na de bankencrisis waren de gevolgen van het uitblijven van een aanpak van files misschien minder voelbaar. Maar de inmiddels gegroeide situatie van toegenomen congestie roept om maatregelen.

De verantwoordelijke bewindspersonen op het ministerie van Infrastructuur willen tegen beter weten in de komende jaren duizend kilometer asfalt leggen. De vraag dringt zich op of hier niet juist een uitdaging ligt voor een ervaren coördinerende bestuurder om een uitweg te zoeken voor de botsende belangen van asfalt en spoor, van grote steden, provincies en departementale directies. Zou niet juist een premier dit thema tot Chefsache moeten maken en het land uit de stilstand moeten proberen te leiden? Maak van die spitsheffing een lovenswaardige ambitie.

In het Commentaar geeft NRC zijn mening over belangrijke nieuwsfeiten. De commentatoren schrijven deze artikelen in samenspraak met de hoofdredactie.