Recensie

De bizarre wereld van ‘de 0,1 procent’ allerrijksten

Gary Shteyngart Satiricus Shteyngart wordt nogal eens ingehaald door de werkelijkheid. Dus welke grap kan hij nog maken nu Trump aan de macht is? Zijn nieuwe roman gaat over een boze en hyperrijke Amerikaan die de draad kwijt is.

Hoe zou de satire van Gary Shteyngart het houden in het tijdperk-Trump? Zijn overdrijvingen en speculaties zijn nooit geheel onvoorstelbaar. Eerder schetsen ze een wereld die volgende week ineens kan opdoemen. Zo is het een vreemde ervaring om zijn Super Sad True Lovestory (2010) terug te lezen, omdat wat toen aanvoelde als een absurd toekomstscenario van de internetcultuur, een jaar later min of meer werkelijkheid werd, en nu een beetje belegen voelt.

Met Trump in het Witte Huis leek het me lastig om nog grappen te maken over de Amerikaanse ongemakkelijkheden met immigranten, de specialiteit van Shteyngart, die zelf immigreerde vanuit Sint-Petersburg. Wat voor overdrijvingen verzin je als de president in de week dat je boek verschijnt de verkiezingen naar zijn hand wil zetten door het leger op een vluchtelingenkaravaan af te sturen? Shteyngarts vorige boek Little Failure (2014) was een autobiografie en stelde het probleem nog even uit. Dat boek speelde vooral in de jaren tachtig. Maar Lake Success speelt zich wel af in het Trumptijdperk.

De ongelukkigste uitkomst was misschien wel geweest als Shteyngart, inmiddels zelf onmiskenbaar onderdeel van de New Yorkse culturele elite, het stereotype van de Trump-stemmer op de hak had genomen, want grapjes over de boze burger door een geslaagde schrijver passen niet echt in deze tijd. Maar natuurlijk heeft Shteyngart een veel beter doelwit gekozen, zoals de openingszinnen smakelijk laten zien: ‘Barry Cohen, een man met een vermogen van 2,4 miljard dollar in beheer, dendert de Port Authority Bus Terminal in. Hij is duidelijk dronken en bloedt.’

Lake Success gaat over de boze, succesvolle man. Cohen is rijk en woont in een appartement vlak onder Rupert Murdoch, maar hij is zijn trots kwijt en weet even niet waar het met hem naartoe moet in het leven. De enige reden waarom hij nog bij zijn vrouw is, is het geld, hij is alle contact kwijt met de wereld van normale Amerikanen, de overheid zit achter hem aan voor fraude en hij interpreteert de geboorte van zijn zwaar autistische zoontje als een kosmische miskenning van zijn succes.

0,1 procent rijksten

Barry Cohen is een verongelijkte man die telkens de verkeerde beslissingen neemt en dat, zoals alle hoofdrolspelers in de boeken van Shteyngart, combineert met een enorme gevoeligheid. Nadat zijn vrouw en de oppas Barry met geweld het huis uit gooien slaat hij op de vlucht. Met de bus – en dat is toch wel een flinke knieval voor Barry. Hij reist het land in en trekt door het Amerika van Trump, op zoek naar de romantiek van het leven en misschien wel zijn oude middelbare-schoolliefde.

Het is een format waar je van moet houden: de rondreis. In Lake Success leidt het tot allemaal kleine verhaaltjes over verschillende soorten Amerikanen. Ondertussen wordt uitgebreid teruggeblikt op de relatie van Barry en zijn vrouw en de consequenties van bizarre Amerikaanse rijkdom. De wereld van ‘de 0,1 procent’ wordt op hilarische wijze beschreven. Soms hapert de plot een beetje: wéér een nieuw verhaal waarvan je weet dat het vijftien pagina’s later weer afgelopen is en weinig impact heeft op de hoofdpersoon.

Maar in deze tijd is een type als Barry Cohen misschien wel het beste doelwit van satire. Onderweg denk je toch: deze man zou net zo goed in het Witte Huis kunnen zitten. En dat zegt veel over Amerika.

    • Tim de Gier