‘Die nederige komaf was precies Napoleons grote complex’

Adam Zamoyski

Hoe kon een eenvoudige jongen uit een vissersdorp uitgroeien tot een van de belangrijkste figuren uit de geschiedenis? Die vraag is het uitgangspunt in de Napoleon-biografie van de Pools-Britse historicus Zamoyski.

Foto: Frank Ruiter

‘Nog een boek over Napoleon? Dat nooit!” De Pools-Britse historicus Adam Zamoyski wist niet wat hij hoorde toen zijn uitgever hem voorstelde een biografie over de Franse keizer te schrijven. Zamoyski, die in Nederland in 2005 doorbrak met de bestseller 1812. Napoleons fatale veldtocht naar Moskou, had totaal geen oren naar het plan, zegt hij. „Ik vind het leuk om te schrijven over zaken waarover nog niet zoveel bekend is. Dan heb je de kans om voor je lezer konijnen uit een hoge hoed te toveren. Maar nóg een biografie over Napoleon, wie zat daar nou op te wachten?”

Om zijn uitgever een plezier te doen, beloofde hij nog eens goed naar de bronnen te kijken. Zamoyski: „En toen realiseerde ik me dat er wel degelijk een boek te schrijven was over Napoleon dat iets zou toevoegen aan het enorme corpus literatuur over de man. Ik zei tegen mijn uitgever: vergeet het militair genie, vergeet de vernieuwer van staten en wetten. Wat mij fascineert is de vraag: hoe kon deze jongen – die getalenteerd was, maar ook weer niet zó getalenteerd – afkomstig uit een vissersdorpje van niks op de grens van nergens, veranderen in Napoleon, een van de beroemdste mensen uit de wereldgeschiedenis? Dat is een uitzonderlijk verhaal. En, waar ik tot mijn grote vreugde achter kwam: het is ook een heel menselijk verhaal.”

Het resultaat van Zamoyski’s zoektocht is het onlangs verschenen Napoleon. De man achter de mythe. Veldslagen krijgen in dit boek inderdaad maar weinig aandacht; de focus ligt op de mens Napoleon (1769-1821) en de tijd waarin hij leefde. Zamoyski gebruikte naast Napoleons eigen correspondentie talrijke dagboeken, brieven en memoires van ooggetuigen. Dat levert een veelzijdig, meeslepend portret op. In de bibliotheek van een Amsterdams hotel vertelt hij met veel inlevingsvermogen en soms zelfs enig mededogen over zijn hoofdpersoon.

Wat vond u de meest opvallende menselijke eigenschap van Napoleon?

„Zijn onzekerheid. Napoleon was een heel onzeker mannetje.”

Pardon? Hij staat bekend om zijn panache en bravoure.

„Dat waren manieren om zijn onzekerheid te verhullen. Hij had tal van complexen, die veelal zijn terug te voeren op zijn eenvoudige komaf. Hij werd geboren als Napoleone di Buonaparte, zoon van een spilzieke advocaat op het eiland Corsica. Hij is zijn hele leven bezig geweest aan die achtergrond te ontsnappen.

„Napoleon was prima in de omgang met bedienden en soldaten, maar had er grote moeite mee zich een houding te geven in hogere kringen. De schrijfster Madame de Staël, die hem een aantal keren ontmoette, had dat goed in de gaten. Zij constateerde dat Napoleon geen empathie bezat en zich dus niet kon inleven in andere mensen. Hij sprak tégen hen, niet mét hen.

„Ook in de liefde was hij onbeholpen. De brieven aan zijn eerste grote vlam Désirée Clary zijn pijnlijk om te lezen, zo behoeftig komt hij over. Zijn huwelijk in 1796 met Joséphine de Beauharnais was om twee redenen belangrijk: zij gaf hem zijn eerste prettige seksuele ervaringen en ze was zijn toegang tot de wereld van de adel en hoge burgerij. Napoleon keek neer op al die incompetente en nutteloze lieden, maar tegelijkertijd wilde hij dolgraag geaccepteerd worden in dat milieu. Het zijn de typische worstelingen en verlangens van een social climber.”

Voor een man die kampt met gevoelens van onzekerheid was Joséphine niet bepaald de ideale vrouw.

„Dat klopt. Zij had zijn bescherming en militaire succes nodig om haar sociale status te handhaven, maar hij was zelf zeer emotioneel afhankelijk van haar. Toen bleek dat zij na hun huwelijk liever in Parijs bleef dan hem op veldtocht naar Italië te vergezellen, leidde dat tot wanhoop bij Napoleon. Hij stuurde constant brieven waarin hij haar smeekte te komen; zijn leven had anders geen zin meer. En toen wist hij nog niet eens dat ze hem bedroog met een zwierige huzarenofficier. Zijn vrienden durfden hem dat pas te vertellen tijdens de Egyptische veldtocht, twee jaar later.”

Uiteindelijk liet hij zich van haar scheiden omdat ze geen kinderen meer kon krijgen. Hij trouwde in 1810 met Marie Louise, aartshertogin van Oostenrijk. Was dat wél een gelukkig huwelijk?

Lachend: „Ja, zij was dol op biedermeier gemütlichkeit. Napoleon was in de zevende hemel met haar, als een typische bourgeois père de famille. Zijn hoge officieren zagen die verburgerlijking met lede ogen aan. De sterke aantrekkingskracht die hij op hen had uitgeoefend, nam in de loop der jaren duidelijk af.”

Waren dat persoonlijk charisma en zijn militair genie niet net zo belangrijk voor zijn succes als de behoefte om zich te bewijzen?

„Natuurlijk beschikte hij over uitzonderlijke capaciteiten. De enige veldtocht die ik in mijn boek uitgebreid behandel, is die van Italië van 1796-1797. Daarin openbaarden zich alle kwaliteiten die ervoor zouden zorgen dat hij na tien jaar vechten heel Europa aan zijn voeten had liggen.

„Napoleon kreeg het bevel over het Franse leger in noordwest-Italië toen hij 25 jaar oud was. Het was een beloning omdat hij kort daarvoor in Parijs een royalistische opstand had neergeslagen. Het leger dat hij in Italië aantrof, was in bijzonder slechte staat. Mannen hadden geen wapens of schoeisel, sommigen zelfs geen broek. En ze waren het schuim der natie, echt tuig. Maar ze hadden één ding voor op hun Oostenrijkse en Sardijnse tegenstanders: ze vochten voor de vrije republiek Frankrijk. Ze hadden vaag het idee dat ze onderdeel uitmaakten van iets groots. Napoleon wist briljant op dat gevoel in te spelen.

‘De Britten zijn er goed in geslaagd Napoleon te framen als de agressor.’

„Vrij snel in de campagne behaalde hij een paar bescheiden zeges. Dat ging om schermutselingen, geen echte veldslagen. Maar hij stuurde bulletins terug naar Parijs waarin hij sprak van grootse daden, en in de dagorders aan zijn leger deelde hij met gulle hand complimenten uit. Hij kende de heldendaden van ieder regiment uit zijn hoofd, en refereerde daar continu aan. Dat gaf zijn mannen het gevoel: deze generaal kan wat én hij ziet ons staan. Die band zou zich in de loop van de veldtocht ontwikkelen tot een diepe genegenheid. De Franse soldaten gingen letterlijk door het vuur voor hun commandant.”

Napoleon als generaal was dus vooral een goede ‘human resource’ manager?

„Nou, dat was niet het enige wat hem zo succesvol maakte. Hij had een ongekende werklust en kon toe met heel weinig slaap. Daarnaast had hij een ijzeren geheugen. Hij wist precies hoe zijn omgeving erbij lag: iedere rivier, brug en bergpas had hij paraat. Hij wist ook waar al zijn troepen waren, én die van de vijand. Door gedurfde marsroutes lukte het hem zijn tegenstanders uit elkaar te drijven en één voor één te verslaan.”

Was de Franse keizer een glorieverslaafde die tot grote daden inspireerde? Is hij medeschuldig aan de opkomst van Hitler? Twee biografieën zetten de discussie over het Corsicaanse fenomeen voort. Lees ook: Napoleon was de Verlichting te paard

In welke mate was Napoleon verantwoordelijk voor het onophoudelijke wapengekletter tijdens zijn bewind?

„Hij vond het mooi om voor zijn leger te staan en te worden toegejuicht, dat kun je je voorstellen. Maar ik denk dat het beeld van een oorlogszuchtige tiran op zoek naar roem, zoals dat vooral in de Angelsaksische wereld bestaat, niet terecht is. Ten eerste: Napoleon vocht voor Frankrijk. Later kwamen er misschien ook dynastieke overwegingen bij, maar hij streed met name voor de glorie van het land waarvoor hij Corsica verlaten had.

„En het waren vooral de tegenstanders van Frankrijk die telkens nieuwe oorlogen begonnen. Zijn vuurdoop was de belegering van het door de Britten bezette Toulon in 1793. Zijn Italiaanse campagne van 1796-1797 voerde hij om te voorkomen dat Frankrijk van daaruit door Oostenrijk en Sardinië werd aangevallen. Zijn overwinning bij Marengo in 1800 behaalde hij op de Oostenrijkers toen die opnieuw in het offensief gingen. De zege bij Austerlitz op Rusland en Oostenrijk van 1805 volgde op een aanval op Franse bondgenoten. Het jaar daarna begon Pruisen zonder enige provocatie een oorlog, god weet waarom. En zelfs de inval in Rusland in 1812 was niet helemaal zonder casus belli: tsaar Alexander hield zich niet aan het verdrag dat hij in 1807 met Napoleon had gesloten.

„Wat we ons anno 2018 goed moeten realiseren is dat Frankrijk en Napoleon deel uitmaakten van een Europees statensysteem waarin oorlog werd beschouwd als een geëigend middel om je doel te bereiken.”

Het Britse beeld van Napoleon als de ‘Corsican ogre’ (Corsicaanse boeman) is dus propaganda?

„De Britten zijn er goed in geslaagd Napoleon te framen als de agressor. Maar – en dat vind ik interessanter – de propaganda waarin ze hem kleineerden, heeft waarschijnlijk een veel grotere invloed gehad op zijn handelen. Ze schilderden hem af als een barbaar afkomstig van een achterlijk eiland, soms werd er zelfs gesuggereerd dat hij zwart was. En zijn familieleden zouden er allemaal overspelige, of zelfs incestueuze relaties op nahouden. Die nederige komaf was precies Napoleons grote complex. Gekoppeld met de moordaanslagen die de Britten op hem beraamden, bevestigde deze propaganda Napoleon in zijn streven om de wereld te laten zien dat er met hem niet te sollen viel.”

    • Bart Funnekotter