Eindelijk aan de slag met de Brexit

Uittredingsakkoord EU In Brussel is gretigheid voelbaar, nu er een akkoord is. Maar men weet ook: alleen zolang May er zit.

Voor de Europese Unie is het donderdag geen Maydag, maar Barnierdag. Diplomaten, ambtenaren, Europarlementariërs en EU-volgers analyseren het akkoord dat EU-hoofdonderhandelaar Michel Barnier woensdagavond in Brussel presenteerde.

Er is een zekere gretigheid voelbaar. Na ruim anderhalf jaar is er eindelijk een uitgewerkt onderhandelingsakkoord tussen de Britten en de EU over de voorwaarden voor het uittreden van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie op 29 maart 2019.

De Unie heeft er naar uit gezien, de ergernis over de politieke instabiliteit in Londen heeft lang genoeg geduurd. „We hebben eindelijk een signaal van Londen”, zei de Duitse minister van Buitenlands Zaken Heiko Maas, „hoe de uittreding ordelijk kan verlopen”.

Al weken staat de Europese goedkeuringsmachine ongeduldig op standby. Donderdag kan ze eindelijk in werking treden. En dat gebeurt, wat er zich ook in Londen afspeelt.

Al vroeg op de dag kondigt president Donald Tusk van de Europese Raad, met Barnier naast hem, een speciale Brexit-top aan. Die staat nu gepland op 25 november.

Lees hier ook het Brexitblog terug

Op die zondag komen de Europese leiders vanaf half tien in de ochtend in Brussel bijeen om het uittredingsakkoord te bezegelen en een laatste ronde te onderhandelen met de Britse premier over een gemeenschappelijke politieke verklaring over de toekomstige relatie tussen de Unie en haar aanstaande eerste ex-lid.

Tusk zegt voor de zekerheid wel over de novembertop: als er voordien „geen buitengewone dingen gebeuren”. Maar hij gaat niet in op de situatie in Londen – alsof zich daar geen politieke crisis afspeelt.

Liever somt hij het Europese tijdsschema op tot de top. Lidstaten gaan de komende dagen het akkoord bestuderen en plannen vergaderingen op diplomatiek en ministersniveau over hun op- en aanmerkingen. „Ik hoop dat er niet veel zijn”, zegt Tusk.

Surrealisme

Het Europese optimisme maakt bij vlagen een surrealistische indruk. De Europese Commissie heeft donderdagochtend een toelichting voor media georganiseerd over de details van het akkoord – douanieunie, grensafspraken rond Noord-Ierland, beslechting van geschillen.

Lees ook: Wie zijn naast May de andere acteurs in het Brexit-drama?

Heel precies wordt uitgelegd hoe in het akkoord met de Britse gevoeligheden rekening is gehouden zonder afbreuk te doen aan Europese wetgeving en rode lijnen.

De interne markt blijft onaangetast, het Europees recht blijft gelden, de Britten komen hun financiële verplichtingen na. Als het niet lukt voor eind 2020 een nieuwe relatie af te spreken, heeft de EU garanties dat het VK niet kan doen wat het maar wil.

Maar na elke paar vragen van journalisten komt er een nieuwsflits binnen: weer een Britse minister afgetreden. De teller komt in de loop van de dag op vijf.

Onder de Britse aftreders is ook Brexit-staatssecretaris Dominic Raab, nota bene zelf nauw betrokken bij het akkoord met de EU. Een woordvoerder van de Europese Commissie reageert sober. Hij noemt May de Britse „hoofdonderhandelaar”. Ergo: zolang de premier zit, is er een akkoord.

Brussel wacht niet af wat er in Londen gebeurt. Barnier reist fluks door naar Straatsburg om het Europees Parlement bij te praten. Ook dat moet tijdig instemmen met het uittredingsakkoord, net als het Britse parlement. Ook parlementsvoorzitter Antonio Tajani en Brexit-stuurgroepchef Guy Verhofstadt weigeren vragen te beantwoorden over de politieke ontwikkelingen in Londen.

Tegelijk beseffen velen wel degelijk dat het lot van Brexit en May nu met elkaar verbonden zijn. Als May valt, is er nauwelijks een serieuze overlevingskans voor ‘haar’ Brexit-akkoord.

De kans op een meer compromisbereide Britse premier na May wordt minimaal geacht. En de tijd wordt te krap: Brexit is al op 29 maart 2019, exact de wettelijke twee jaar nadat de Britten hun vertrek per brief aankondigden. In uitstel daarvan heeft niemand zin – en de Britten moeten er sowieso eerst zelf om vragen.

Zonder May lijkt een harde Brexit volgend voorjaar dus vrijwel onvermijdelijk. Met alle de chaos die daarbij hoort. De voorbereidingen op No Deal blijven dan ook in volle gang. Deze week publiceerde ook de Europese Commissie haar plannen daarvoor. Ze had die eerder uitgesteld, om het onderhandelingsproces niet te storen.

Geen deal, of No Deal

In feite is de stille aanname in de EU dat May voorlopig in elk geval in één opzicht gelijk heeft: het is deze deal, of No Deal.

Tenzij de Europese leiders nog in beweging komen en in de komende weken alsnog bereid zijn concessies doen om de Britse politieke problemen op te lossen.

De kans daarop lijkt niet groot. Verschillende leiders, met name de Franse president Emmanuel Macron, hebben dit al expliciet uitgesloten. En als er hier en daar toch aan wordt gedacht, wil niemand daar op dit moment hardop over speculeren.

De politieke spanning in Londen zorgt er intussen voor dat er nauwelijks speelruimte is voor de overblijvende lidstaten om nog ‘kleine’ aanpassingen af te dwingen – bijvoorbeeld voor visserij, een gevoelig punt voor onder meer Nederland.

Barnier zei donderdag dat hij in het uittredingsakkoord strikt binnen het mandaat is gebleven dat de lidstaten hebben gegeven.

„Als we dat verkeerd hebben ingeschat, weten we dat begin volgende week”, zegt een betrokken topambtenaar later. Maar ze waarschuwt dat de consequenties dan voor rekening zijn van de lidstaten: „Wij hebben de manoeuvreerruimte uitgeput”.

    • René Moerland