Na een ongewenste herindeling volgt toch berusting

Terugblik op een fusie Inwoners van 37 gemeenten mogen volgende week naar de stembus omdat hun gemeente verdwijnt. In het Brabantse Rosmalen weten ze hoe zo’n gedwongen herindeling voelt. „Een echte Rosmalenaar hangt nog gewoon een blauw-witte vlag op.”

Inwoners van Rosmalen tijdens een demonstratie tegen de herindeling van hun gemeente in 1994. Foto Roel Rozenburg

Er zijn maar weinig plekken in Nederland waar ze de nabijgelegen snelweg koesteren. Maar in Rosmalen is de A59 als een behaaglijke schutting, een soort pantser tegen de naburige grote stad. Vraag je het in het Brabantse dorp op straat, dan hoor je het steeds: pas voorbij de snelweg, dáár begint Den Bosch.

Binnen het huwelijk van Nelleke van der Heijden (68), staand voor een van de twee Jumbo-supermarkten in het dorp, is de verhouding al net zo duidelijk. Hoewel haar man hier al decennia woont, is hij nog altijd een Bosschenaar. Maar zij, zij is een échte Rosmalense. Of ze zich de fusie tussen de gemeenten nog kan herinneren? Een harde lach. „Als de dag van gisteren!”

Je zou het een vijandige overname kunnen noemen, de herindeling waarmee Rosmalen in 1995 bij ’s-Hertogenbosch werd gevoegd. Alle partijen in de gemeenteraad waren tegen, het dorp verzette zich fel, onder meer door in Den Haag te demonstreren. Een dag voor de stemming in de Tweede Kamer werd toenmalig burgemeester Peter van der Velden nog gebeld door de politie Den Haag. Of men niet extra mankracht moest inzetten? „Dus ik zei: het zijn allemaal nette mensen, ik denk niet dat het nodig is. En toen bleken het er ineens duizenden te zijn!” Zelf had Van der Velden, amateur-jazzmuzikant, zijn trompet meegenomen en ging hij voorop, een clubje scholieren begeleidde hem op saxofoon en klarinet.

Toch stemde het parlement vóór fusie en verdween Rosmalen op 1 januari 1996 als zelfstandige gemeente.

Weer minder gemeenten

Welke impact heeft een herindeling op een kleine gemeenschap, zeker als de fusie ongewenst is? Wat blijft er over van het gemeenschapsgevoel? Welke voor- en nadelen heeft het? Die vragen zijn actueel nu er volgende week woensdag 21 november verkiezingen zijn vanwege gemeentelijke herindelingen. In totaal fuseren op 1 januari 38 gemeenten tot 12 nieuwe. Van de 443 gemeenten van tien jaar geleden, blijven er straks nog 355 over.

Lees ook: Herindeling van straks blijkt nu al breekpunt

Om hún herindelingsverkiezingen gniffelen ze in Rosmalen nog steeds. De lokale partij, Rosmalens Belang, werd met tien zetels in één klap de grootste van de nieuwe gemeenteraad van 39 zetels en ging heel ’s-Hertogenbosch besturen. Op een van de laatste dagen van 1995 organiseerde de gemeente nog een groot afscheidsfeest voor alle inwoners, in attractiepark Autotron. Er werd gelachen, gezongen, maar er waren ook tranen.

Herindelen is óók emotie

Peter van der Velden oud-burgemeester Rosmalen

Van der Velden herinnert zich nog wat hij zei: „Koester je verleden, maar richt je ook op de toekomst.” Twintig jaar later zou je hem een herindelingsexpert kunnen noemen. Naast Rosmalen, was hij er als burgemeester of adviseur ook bij in Nieuw-Ginneken, Breda, Emmen en de omgeving Cuijk. Herindelen is, zegt Van der Velden „óók emotie”. „Het gaat erom die te kanaliseren. In Rosmalen ging het allemaal heel snel en gingen de golven soms hoog. Waarom wij wel en buurgemeente Vught niet, vroeg men. En: het ging met Rosmalen toch prima?”

Rosmalen ligt er in 2018 keurig bij. De straten zijn schoon, fietsers groeten elkaar op weg naar hun werk. Dat het op deze zonnige woensdagochtend in het dorpscentrum rustig is, vindt Willy Hollander (67), van stomerij De Vliegende Hollander, al vijftig jaar in het vak, niet zo erg. „Maar ook op zaterdag lopen hier in de straten hooguit een paar honderd man. Terwijl in Rosmalen bijna 30.000 mensen wonen!”

Hij weet hoe het komt. Rosmalen is veranderd. Hij wijst, in de richting waar de afgelopen jaren woonwijk De Groote Wielen verrees en uiteindelijk rond de zesduizend nieuwe woningen gebouwd zullen worden. „Die jonge mensen zijn helemaal op Den Bosch georiënteerd. Die komen hier in het weekend niet.”

„Het is steeds meer een stadswijk geworden van Den Bosch”, zegt ook hoogleraar regionaal bestuur aan de Universiteit Twente én Rosmalenaar Marcel Boogers. „Maar kleine dingen laten zien dat Rosmalen nog steeds bestaat. Pas werd hier het EK veldrijden georganiseerd: in het sportnieuws heeft men het dan over Rosmalen en niet over Den Bosch.”

Het gemeenschapsgevoel in Rosmalen is nog steeds groot, zegt ook Herman van Dinther. Als bestuurslid van de vereniging Zuinig op Rosmalen zette hij zich in de jaren na de herindeling in voor het behoud van de eigen identiteit. De vereniging maakte zich hard voor subsidieregelingen, voor de muziek-, sport- en carnavalsvereniging. En bij de oplevering van De Groote Wielen voerde men een felle strijd om de nieuwe huizen niet de postcode van Den Bosch maar die van Rosmalen te geven. Van Dinther: „Dat lijkt misschien niet belangrijk, maar onze voetbalvereniging ligt ook daar. Dat is een van de grootste amateurclubs van Nederland. En die is van Rosmalen.”

Lees ook: Samenwerking gemeenten levert geen besparing op

Fusie levert niets op

Of de fusie ook iets heeft opgeleverd? Dat is niet aan te tonen. Boogers: „Alles wat je objectief kunt meten – kosten, verkiezingsopkomst – laten zien dat er geen meerwaarde van een herindeling is. Er zijn geen harde meetbare argumenten vóór. Ook niet tegen trouwens.”

„Een gemeente”, zegt Van der Velden, „kan alleen leven bij de gratie van andere gemeenten”. Wat hij bedoelt: nauw samenwerken met buurgemeenten moet altijd, hoe groot of klein je ook bent. „Soms is het goed samen te gaan. Maar je moet het zorgvuldig benaderen, nooit vanuit het idee van macht of groter worden.” Boogers zegt: „Door de overgehevelde taken moeten gemeenten óf intensiever samenwerken óf kiezen voor fuseren.”

Rosmalenaar Herman van Dinther snapt dat: „Misschien is wetgeving wel zo ingewikkeld geworden, dat je meer deskundigheid nodig hebt. Maar in Rosmalen kon je zo het gemeentehuis binnenlopen om een ambtenaar iets te vragen. Nu niet meer.”

Niet dat er níks is in Rosmalen. Vlak bij het station zit Perron-3, een grand-café annex theater, congrescentrum en bibliotheek, waar óók een dependance van het gemeentehuis in zit. Je kunt er cursussen volgen, maar ook een paspoort afhalen. Alleen: toen Nelleke van der Heijdens man een spoedpaspoort moest aanvragen, moest hij toch naar ’s-Hertogenbosch.

Meer dan twintig jaar na de herindeling zijn „de scherpe kantjes” er volgens Van Dinther wel af. Zuinig op Rosmalen hief zichzelf bij „gebrek aan bestaansrecht” in 2008 op. Echt schuren deed het misschien wel voor het laatst in 2009, toen de Rosmalense carnavalsvereniging bezwaar maakte toen de Oeteldonkse Club uit Den Bosch nieuwe leden in de nieuwbouwwijk De Groote Wielen begon te werven. Zandhazendurp (Rosmalen) en Oeteldonk stonden weer even lijnrecht tegenover elkaar.

Maar ook die strijd is inmiddels doodgebloed. Loop je tijdens carnaval door het dorp, dan hangen de verschillende vaantjes gebroederlijk naast elkaar. „Vooral in De Groote Wielen zie je veel rood-geelwit”, erkent Van Dinther: „Maar een echte Rosmalenaar hangt gewoon een blauwwitte vlag op.”

Nederlandse gemeenten in 1819 en 2019

 
Dr. O.W.A. Boonstra (2007): NLGis shapefiles. DANS. | CBS

Correctie (18 november 2018): Er zijn 37 gemeenten betrokken bij herindelingen, niet 38, zoals hierboven eerder stond.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.

    • Clara van de Wiel
    • Titia Ketelaar