De gedupeerde der gedupeerden

Annemarie Heite

Ze werd het boegbeeld van alle door aardbevingen gedupeerde Groningers. Haar strijd werd een voorbeeld van wat in de provincie gebeurde.

Links: toenmalig vicepremier Lodewijk Asscher praat in de schuur van de verzakte boerderij van Annemarie Heite (tweede van links) met buurtbewoner; rechts: de afbraak van de beschadigde boerderij van Heite, in 2016. Foto’s Bart Maat/ANP en Siese Veenstra

Humberto Tan kijkt alsof hij zojuist een heel goed idee heeft gekregen „Annemarie Heite”, zegt de presentator op 18 februari 2015 in zijn talkshow, „mag ik je een voorstel doen? Jij moet gewoon woordvoerder worden van de Groningers. Even serieus. Zoals jij het verwoordt hier aan tafel, zó duidelijk en helder en betrokken, zijn er maar weinig. Dat is een kwaliteit. Doe daar iets mee!”

Tan kreeg zijn zin. De afgelopen jaren werd Annemarie Heite boegbeeld van alle door aardbevingen gedupeerde Groningers. Je zou haar de oergedupeerde van de gaswinning kunnen noemen. Ze was te gast aan iedere talkshowtafel, zo’n beetje elke aardbevingsreportage bevat haar naam. Haar strijd om erkenning en vergoeding van bevingsschade werd voor heel Nederland een voorbeeld van wat er in de provincie gebeurde.

Eerder dit jaar won Heite de Vrouw in Media Award, jaarlijks uitgereikt aan de vrouwelijke deskundige die zich het beste in de media geprofileerd wist. Deze donderdag krijgt ze opnieuw een onderscheiding: het Groninger Universiteitsfonds kent haar wegens bijzondere maatschappelijke verdiensten de Ubbo Emmiuspenning toe. „Haar bijdrage aan het besef dat Nederland enorm geprofiteerd heeft van het aardgas, maar dat de bevolking in het winningsgebied vooral nadelen heeft ondervonden, is van grote waarde”, aldus de universiteit.

Hoe ziet die bijdrage eruit? NRC sprak met enkele mensen die Annemarie Heite goed kennen over haar rol en persoonlijke leven.

32 camera’s, 24 uur per dag

Al in 2013, ver voordat ze aanschuift bij Tan, besluit Heite dat ze ver wil gaan om de gevolgen van de gaswinning aan Nederland te tonen. Na de zware beving bij Huizinge in 2012 (3,6 op de schaal van Richter) gaat haar gezin meewerken aan de documentaire De Stille Beving van Piet Hein van der Hoek. De filmmaker hangt 32 camera’s in hun boerderij in het Groningse Bedum en filmt tweeënhalf jaar lang 24 uur per dag de invloed van de bevingen op Heite, haar man en hun twee tienerdochters.

Het was een groot offer, zal Heite later zeggen. Maar ook de enige manier om het hele verhaal te vertellen. Tekenend is de scène waarin Heite en haar echtgenoot Albert Ubels aan de keukentafel zitten met mannen van gaswinner de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM), joint venture van Shell en ExxonMobil. Op tafel liggen stapels papieren. Het gesprek gaat over de belofte die de NAM deed over het bouwen van een nieuw, aardbevingsbestendig huis. „Maar dat betekent niet”, zegt de vertegenwoordiger, een kale man met een brilletje, „dat je vier keer de waarde van een woning zou moeten investeren in een pand. Dat zou je, als je om andere oorzaken zelf voor die beslissing had gestaan, ook niet gedaan hebben”.

Heite schuift haar stoel naar achter. „Wat het wel of niet waard is maakt ons niet uit”, zegt ze. „Jíj bent met een grote honkbalknuppel gekomen. Jíj hebt mijn huis aan gort geslagen.” Ze plaatst haar handen op het tafelblad en leunt naar voren. „Je maakt ons leven kapot, je pakt ons iets af.”

„Ik vind dit heel persoonlijk worden”, zegt de man.

„Ja”, zegt Heite. „En zo voelt het ook.”

Het is een van de weinige keren dat je haar als kijker uit balans ziet. In haar optredens is Heite – die marketing doceert aan de Hanzehogeschool – bedachtzaam en immer beheerst. „Ze weet hoe je een boodschap moet overbrengen”, zegt documentairemaker Piet Hein van der Hoek. „Ik heb haar tegenover mensen zien zitten die je het liefst zou willen uitschelden, maar zij denkt in zo’n geval drie keer na. Alles wat ze doet en zegt moet bijdragen aan een oplossing.” Ze weet: boos zijn helpt niet – ook niet om de sympathie van de rest van Nederland te winnen.

Heite heeft er altijd bewust voor gekozen om niet „ingekapseld” te raken en onafhankelijk te blijven. Ze is zo’n beetje de enige in het aardbevingsdebat die niet deel uitmaakt van de politiek of een belangengroep, hoewel ze daar wel regelmatig voor is gevraagd. Daardoor blijft ze ook een constante factor tussen steevast wisselende beleidsmakers – iets waardoor veel Groningers haar geloofwaardig vinden.

Dat Heite zich niet laat binden, betekent niet dat ze haar invloed niet doet gelden. Als de Tweede Kamer debatteert over gaswinning, zegt Heite in 2017 in de Volkskrant, heeft zij met woordvoerders van bijna alle partijen Whatsapp-contact. „Ze vragen: wat moet ik de minister vragen? Ze verkloten het alsnog in de tweede en derde termijn. Maar de invloed is er. Ik sprak eens de rechterhand van Mark Rutte. Die zei: als ik Shell was, dan was u mijn grootste vijand. Dat vat ik op als een compliment.”

Aantijgingen

Opvallend genoeg is er ook kritiek vanuit Groningen. In de provincie wordt soms met scheve ogen gekeken naar Heite: ze zou het vanwege haar bekendheid voor zichzelf goed hebben geregeld met de NAM – ze bereikte een akkoord met het gaswinningsbedrijf over de bouw van een nieuw huis – en vrijblijvend kritiek kunnen leveren terwijl anderen in overlegstructuren achter de schermen de zaken proberen op te lossen.

Heite is zich duidelijk bewust van die aantijgingen: tijdens een avond in Appingedam waar ze bewoners een hart onder de riem steekt, begint ze er in een toespraak zelf over. „Ik weet precies hoe er soms gepraat wordt: oh, die Heite heeft het allemaal goed voor elkaar.” Maar daar gaat het niet om, buigt ze de boodschap vervolgens om: „We moeten ons verenigen, want dat hélpt.”

Annemarie Heite groeide op in Meppel, met een oudere zus en een jongere broer. Vanuit huis kreeg ze „christelijke waarden” mee, vertelt haar moeder Anneke. Ze was als kind al onafhankelijk, mensgericht en ondernemend. Ze ontmoet haar man, Greenpeace-activist Albert Ubels, tijdens haar studie communicatiekunde in Groningen.

In ‘drukke’ tijden in het Groningendossier rijdt Heite de paar honderd kilometer naar Amsterdam om aan te schuiven bij talkshows, soms meerdere dagen per week. Op zulke dagen is ze zo’n beetje 24/7 bezig met de bevingen, twittert ze continu en staat ze journalisten uitgebreid te woord, zelfs vanaf haar vakantieadressen. Dat alles leidt er toe dat Heite binnenkort zal vertrekken bij de Hanzehogeschool. Het was, zegt ze tegen NRC, niet meer te combineren met haar „inzet voor Groningen”.

Wat buitenstaanders misschien niet zien, zeggen haar vrienden en familie, is welke weerslag dit leven op Heite heeft. Piet Hein van der Hoek: „Naar buiten toe is ze een strijder, maar ondertussen zit ze er soms helemaal doorheen. Ze zegt vaak: ik ben vijf jaar kwijt van de tijd die de mooiste van mijn leven had moeten zijn. En ik heb daar nooit om gevraagd.”

    • Milo van Bokkum
    • Anne-Martijn van der Kaaden