Wat nu absoluut vaststaat: Theresa May is een volhouder

Brexitakkoord Na het sluiten van een voorlopig akkoord met de EU over de Brexit, werd donderdag van alle kanten aan de stoelpoten van Theresa May gezaagd. Maar zij blijft overtuigd: dit is de best mogelijke deal.

Theresa May tijdens haar persconferentie, donderdagavond in 10 Downing Street. Foto Matt Dunham / AP

Na haar ministers, het Lagerhuis, de pers was nu het publiek aan de beurt. Stoicijns zet Theresa May haar pr-offensief voort om haar Brexitdeal, en haar leiderschap, te verkopen aan het land. Vrijdagochtend sprak ze op radiozender LBC met luisteraars.

May vertelde dat de insuline die zij gebruikt voor haar diabetes uit Denemarken komt. Dus natuurlijk is ze bezorgd over de gevolgen van een mogelijke No Deal, als handelsstromen verstoord raken. Hoe groter de druk op haar lijkt te worden, hoe meer ze in haar rol groeit. Ze kan opeens ontspannen, benaderbaar en zelfs grappig zijn.

Donderdagavond noemde ze de spannendste dag uit haar politieke loopbaan „een nogal drukke dag”. Brits understatement. „Maak ik de klus af? Zeker”, antwoordde zij, op een vraag of ze bang was dat een rebellie van Conservatieven haar tot aftreden zou dwingen. „Het bekleden van high office is een eer en een privilege, maar gaat gepaard met grote verantwoordelijkheden”, aldus de premier. Met andere woorden: roepen vanaf de zijlijn kan iedereen, ga er maar eens aan staan.

Hoe zelfverzekerd ze ook klonk, het is zeer de vraag of ze de kans krijgt de Brexit te voltooien. Vrijdagochtend gonsde het van de geruchten dat er genoeg Conservatieven zijn die een brief van wantrouwen hebben gestuurd om een stemming in de fractiekamer aan te vragen over haar leiderschap. Dat May misschien moet vechten voor haar politieke loopbaan is het gevolg van de rampzalig dag die donderdag was voor haar.

Lees ook: In Brussel is gretigheid voelbaar, nu er een akkoord is. Maar men weet ook: alleen zolang May er zit.

Raab ontvlucht het schip

Dominic Raab kondigde aan dat hij niet langer minister voor Brexitzaken wenste te zijn. Was hij als belangrijke onderhandelaar deels verantwoordelijk voor het resultaat? Ja. Kon hij er uiteindelijk mee leven? Nee. Zijn vertrek was geen subtiele boodschap aan het parlement. Het was een kreet: stem tegen!

Een keur aan ministers, staatssecretarissen en onderministers stapten op. In het parlement werd May drie uur lang gegrild. Tientallen keren werd haar gemaand: erken nou dat alle 585 pagina’s van dit Brexitakkoord in de prullenbak liggen. Dood bij aankomst, vatte een Tory de stand van zaken samen. Een andere Conservatief zei dat het akkoord van May het Hotel California van internationale verbintenissen is. You can check out any time you like. But you can never leave.

Met haar stoïcijnse houding heeft Theresa May donderdag een loodzware dag overleefd

Klinkt als een goede oneliner, maar er zit een grote kern van waarheid in. Als voorwaarde voor de noodoplossing om de grens op het Ierse eiland open te houden, wil May dat het Verenigd Koninkrijk in een douane-unie blijft met de EU. Daar kunnen de Britten pas uit na goedkeuring van een onafhankelijk arbitragecomité.

May verdedigt de afspraken door te zeggen dat het niet de bedoeling is dat ze ooit in werking treden. De noodoplossing wordt pas relevant na de overgangsfase die tot eind 2020 loopt. Tot die tijd blijven alle EU-regels gelden en is er dus geen probleem aan de Ierse grens. May hoopt dat tijdens die overgangsfase de Britten en de EU zo’n omvangrijk en ambitieus handelsakkoord overeenkomen dat er geen controles nodig zijn aan de Ierse grens en de noodoplossing naar de prullenbak kan.

Die uitleg kon al het protest niet stoppen. „Als wij willen, kunnen wij uit de Verenigde Naties treden. Wij kunnen uit de NAVO stappen, maar we kunnen hier niet uit”, brieste Tory Iain Duncan-Smith.

Ergens halverwege het debat kreeg een lange dunne man met strakke scheiding het woord. Hij formuleerde nogal omslachtig maar zijn vraag was snoeihard: mevrouw May waarom zou ik niet mijn vertrouwen in u opzeggen als mijn partijleider? Hij hoorde het antwoord aan alsof hij in het Colosseum stond. Zou Jacob Rees-Mogg zijn duim omhoog of omlaag steken?

Niet veel later zei hij inderdaad een brief te hebben gestuurd aan Graham Brady, de voorzitter van het comité van ‘eenvoudige’ Conservatieve parlementsleden (backbenchers), waarin hij kenbaar maakte van May af te willen. Rees-Mogg riep collega’s op hetzelfde te doen.

Een couppoging was dit niet, zei Rees-Mogg. Want coups worden met onrechtmatige middelen gepleegd en hij probeerde volgens de regels zijn premier opzij te schuiven. Als 15 procent van de Tories in het Lagerhuis ook hun vertrouwen in May opzeggen, moet Brady een vertrouwensstemming organiseren. Stemt een meerderheid van de fractie tegen haar, dan is ze weg. De partij moet dan een nieuwe leider kiezen.

De Lagerhuisfractie houdt vervolgens intern verkiezingen tot er twee kandidaten overblijven. Partijleden van de Conservatieven moeten daaruit een keuze maken, een proces dat weken kan duren op een moment dat de toekomst van het Verenigd Koninkrijk op het spel staat.

Pubbezoekers volgen de toespraak via tv.

Foto’s Reuters

De revolutie als nachtkaars?

Het is ook goed mogelijk dat als de Tories gaan stemmen May op meer steun kan rekenen dan nu blijkt. Er moeten 159 Conservatieven tegen haar stemmen om haar weg te krijgen. De dreigementen van May: een kans op een No Deal of verkiezingen met Labour als winnaar, zullen zeker bij een deel van haar partij aanslaan.

Mocht May echter een vertrouwensstemming in de fractie winnen, dan zit ze steviger in het zadel. Een jaar lang mag haar leiderschap dan niet opnieuw in twijfel getrokken worden. Al twee jaar lang wordt May verweten dat ze een allemansvriend is: ze probeerde te lang hardliners en gematigden tegelijk te paaien. Mocht ze een stemming overleven dan is het duidelijk dat de rechtmatige revolutie van Rees-Mogg dooft als een nachtkaars.

Er zijn signalen dat May er misschien niet hopeloos voor staat. Michael Gove besloot na lang wikken en wegen om niet op te stappen als minister van Milieu. Hij wilde niet Raab opvolgen als minister voor Brexitzaken, maar blijft May vooralsnog trouw. Je kan redeneren dat Gove dat niet zou doen als hij de regering van May als zinkend schip ziet.

Ook als ze mag blijven, zal de druk op May blijven om haar plannen aan te passen. Het zal moeilijk zijn voor May om die draai te maken. „Dit is het hoogst haalbare onderhandelingsresultaat”, zei ze woensdag al. Ze wees tijdens haar persconferentie donderdagavond op wat voor goeds de Brexit volgens haar gaat brengen: na 2020 controle over de grenzen, een einde aan het Europese landbouwbeleid, geen last meer van het gezamenlijke buitenlandbeleid.

In het Conservatieve gekrakeel van dezer dagen is die boodschap vooralsnog aan dovemansoren gericht.

Lees ook: Wie zijn naast May de andere acteurs in het Brexit-drama?

Naschrift: dit bericht is in de loop van 16 november 2018 geactualiseerd.

    • Melle Garschagen