‘Onze president bleek een man van vieze trucjes’

Politieke crisis in Sri Lanka

President Sirisena beloofde zijn getraumatiseerde land hervormingen. In plaats daarvan stelde hij zijn autocratische voorganger als nieuwe premier aan. ‘Ik voel me bedrogen’.

Supporters van de weggestuurde premier proberen Vijithammuni Soysa terug naar hun kant te krijgen. Soysa is een partijgenoot van president Sirisena. Hij was een Rajapaksa-getrouwe maar keerde zich samen met Sirisena van hem af toen die laatste het tegen Rajapaksa ging opnemen in 2014/2015. Foto LAKRUWAN WANNIARACHCHI/AFP)

Ze heeft haar visitekaartjes nog. De 25-jarige Thisuri Wanniarachchi, tot twee weken terug veruit het jongste lid van Sri Lanka’s presidentiële staf, haalt er een tevoorschijn. Met pen schrijft ze haar privé-emailadres op het dikke papier. „Het andere adres zal binnenkort wel worden geblokkeerd.”

Ze kon niet anders dan ontslag nemen, zegt de jonge ambtenaar. In de twee jaar dat ze voor president Maithripala Sirisena werkte, had ze haar principes al vaker opzij moeten zetten. „Dat hoort erbij, dacht ik. Maar je moet ergens de grens trekken.”

Dat moment kwam op vrijdagavond 26 oktober. Op televisie zag Wanniarachchi plots het nieuws binnenkomen dat haar baas zijn premier had ontslagen en meteen ook weer een nieuwe had aangesteld. Ze moest twee keer kijken naar die nieuwe premier, maar daar stond hij toch echt: Mahinda Rajapaksa, dezelfde man die president Sirisena een paar jaar eerder nog ten val had gebracht.

Het bleek slechts het begin van een politiek drama dat het land nu al drie weken in zijn greep houdt. Een waarin messen in ruggen werden gestoken, een omstreden oud-president zijn comeback maakte, het parlement werd ontbonden, en twee mannen zich nu de „rechtmatige” premier van het eiland noemen.

Duizenden Sri Lankanen gingen sindsdien de straat op, onder wie Wanniarachchi’s moeder. „En zij is de meest luie burger die er is.” Haar eigen protest kwam in de vorm van een ontslagbrief, die ze nog diezelfde avond tikte. „Ik was in shock”, zegt ze. „Zelfs de meest despotische regimes volgen de Grondwet.”

Lees ook: Parlement Sri Lanka neemt motie van wantrouwen tegen regering aan

Ongelukkig huwelijk

Met een handtekening en een handdruk maakte president Sirisena die bewuste vrijdag een einde aan de hoop waarmee hij in 2015 het getraumatiseerde land had vervuld.

Na bijna drie decennia burgeroorlog en een autoritair regime waaronder dissidente stemmen in witte busjes ‘verdwenen’, stemden Sri Lankanen dat jaar massaal voor de weinig opvallende man met een zijscheiding en dun montuur die beloofde Sri Lanka’s afgebroken democratie te herstellen. En nu is uitgerekend hij degene die haar aanvalt.

Dat het niet boterde tussen de president en premier Ranil Wickremesinghe, met wie hij in 2015 een onwaarschijnlijke coalitie was aangegaan, wist iedereen. Vanaf het begin was het een huwelijk van ongelijken: de zoon van een rijstboer versus het kind van Colombo’s elite, de een sociaal-conservatief, de ander liberaal en progressief.

De twee waren verenigd in hun doel Mahinda Rajapaksa, op dat moment al tien jaar de macht, af te zetten en zo te voorkomen dat Sri Lanka verder zou afdalen richting autocratie. Toen dat eenmaal was gelukt, vertoonden zich al snel de eerste barsten. Maar de politieke bom die onlangs ontplofte, zagen zelfs vertrouwelingen niet aankomen.

Het begon met het ontslag van de premier. Dat was volgens grondwetdeskundigen illegaal (een „constitutionele coup” noemde de premier het zelf). Vorige week ging Sirisena nog een stap verder: toen duidelijk werd dat hij geen meerderheid achter zich zou krijgen, ontbond hij het parlement en riep vervroegde verkiezingen uit.

„Ook dat was volkomen illegaal”, zegt Paikiasothy Saravanamuttu, directeur van de invloedrijke denktank Centre for Policy Alternatives (CPA) in Colombo. „En dat weet Sirisena maar al te goed.” De bevoegdheden van Sri Lanka’s president zijn sinds 2015 namelijk beperkt door een amendement dat hij zélf ondertekende.

De president houdt er een andere lezing op na. Aan het ontslag van Wickremesinghe, die hij „arrogant, onbuigzaam en corrupt” noemde, was niets „ongrondwettigs”. Zijn besluit het parlement te ontbinden: dito. Maar Wickremesinghe geeft zich niet gewonnen. Hij heeft zich opgesloten in Temple Trees, de officiële residentie van de premier.

Solidariteit

In en rond het koloniale gebouw in hartje Colombo houden honderden van zijn supporters sindsdien de wacht. De hoofdzaal met haar kroonluchters en rode tapijt is een slaapplek geworden. Na bijna drie weken ruikt het naar een studentenkamer waarvan de ramen al even niet zijn geopend.

Door toedoen van president Sirisena is Sri Lanka verzeild in een diepe politieke crisis. Slaagt de eilandstaat erin die geweldloos op te lossen?

De 57-jarige Dapana Chandradeva stoort zich er niet aan. Hij wijst de journalist op de plastic stoel naast hem, want hij wil graag iets zeggen. De president heeft „vieze trucjes” uitgehaald, steekt de gepensioneerde marine-officier van wal. „Als de wet niet meer wordt gerespecteerd, zijn we niets meer dan wilde dieren.” Hij is niet eens lid van de partij van de premier, zegt Chandradeva. Hij vindt ‘Ranil’ een beste kerel, daar niet van. „Maar ik ben hier om onze democratie te beschermen.”

Dinsdagavond vierden de aanwezigen hun eerste succesje: het Hooggerechtshof heeft de ontbinding van het parlement tijdelijk teruggedraaid. Ook de verkiezingen zijn tot de definitieve uitspraak begin december van de baan.

Een „aangename verrassing” noemt Alan Keenan, Sri Lanka-deskundige bij de International Crisis Group, het besluit. Rechters die tegen de president ingaan? „Dat was onder het Rajapkasa-regime niet gebeurd.” Keenan, aan de telefoon uit Londen, ziet het als een hoopvol teken. „Het laat zien dat de rechtspraak onafhankelijker is geworden.”

De parlementariërs maakten woensdag meteen van de gelegenheid gebruik om een motie van wantrouwen tegen Mahinda Rajapaksa op tafel te leggen: een ruime meerderheid stemde voor. Daarmee is het einde van de politieke impasse nog niet in zicht, zegt Keenan. „Ik betwijfel of Rajapaksa zich zomaar opzij laat zetten.”

Daar is de charismatische oud-president met een dikke snor de man niet naar. Onder de Sinhalees-boeddhistische meerderheid is hij nog altijd mateloos populair voor het neerslaan van de opstand van de separatistische Tamil Tijgers. Dat zijn regime zich daarbij volgens de VN schuldig maakte aan oorlogsmisdaden doet daar weinig aan af.

Toch zijn velen op het eiland evenmin vergeten hoe onder Rajapaksa de ene terreur plaatsmaakte voor de andere. Zijn presidentschap was er een van de ijzeren vuist, met hulp van zijn broers, die hij belangrijke ministersposten gaf. Van een vrije pers was geen sprake. Wie het waagde het tegen de familie op te nemen, moest vrezen voor zijn leven.

Als de wet niet meer wordt gerespecteerd, zijn we niets meer dan wilde dieren

Dapana Chandradeva, oud-marineofficier

Verandering

„Ik voel me bedrogen.” Bij de Liberty-rotonde, een bekende protestplek in Colombo, laat Francis (43) het vel papier zakken dat hij omhooghield voor passerende auto’s. „Geldt de wet voor ons ook niet?” staat erop in het Sinhalees. Zijn volledige naam durft Francis niet in krant te zetten. „Nu hij weer terug is, kunnen we geen risico’s nemen.”

Hij voelt zich bedrogen, zegt Francis, die psycholoog is, nogmaals. „In 2015 stemde ik voor verandering, voor degelijke politiek. En kijk waar we nu zijn.” Hij voegde zich deze avond voor het eerst bij de stille protesten die hier de afgelopen weken dagelijks plaatsvinden. Soms zijn ze met tientallen, vanavond maar met negen.

„Dat krijg je na jaren van onderdrukking”, zegt een vrouw die evenmin haar naam in de krant wil. „Er is geen cultuur van burgerprotest meer.” Volgens Francis is het ook een kwestie van prioriteiten. „Veel mensen in Sri Lanka worstelen met hun economische situatie. Zij hebben genoeg andere zorgen aan hun hoofd.”

Maar Francis is een Tamil uit Batticaloa, een stad in het oosten getekend door etnisch geweld. „Veel mensen zijn er tijdens de oorlog verdwenen.” Zijn stem voor Sirisena was niet alleen voor verandering: de president beloofde in 2015 ook gerechtigheid voor de nabestaanden, waarbij de Rajapaksa’s niet zouden worden gespaard.

Daar kwam tot nu toe weinig van terecht. Maar, zegt de psycholoog: „Onder deze regering konden mensen tenminste openlijk praten over wat er in die tijd is gebeurd. Dat was daarvoor ondenkbaar.” En nu? Nu weet hij het niet meer.

Zelfs als Rajapaksa straks weer in de coulissen verdwijnt, blijft Sri Lanka beschadigd achter, denkt Keenan van de International Crisis Group. „Feit is dat de president bereid was zo ver te gaan als hij heeft gedaan. En dat vrijwel de gehele ambtenarij hem zonder te morren volgde. De oude politiek van de sterke leider is dus nog springlevend.”

Toen Thisuri Wanniarachchi die bewuste maandag op het kantoor aankwam, verwachtte ze chaos. „Ik dacht dat net als ik iedereen ontslag zou nemen.” In plaats daarvan trof de jonge ambtenaar haar collega’s onbewogen achter hun computers aan. „Alsof er helemaal niet was gebeurd.”

Ergens snapt ze het wel, zegt Wanniarachchi in vlekkeloos Engels. „Een overheidsbaan geeft in Sri Lanka nog altijd een zekere status.” Toch stak het om haar collega’s zo te zien. „Alsof ze waren vergeten dat ze in de eerste plaats burger zijn.”

De hoofdrolspelers

    • Eva Oude Elferink