Opinie

    • Birgit Meyer

NWO, luister eerst eens naar wetenschappers

‘Open access’ betekent een aardverschuiving voor wetenschappers en tijdschriften, schrijft . Discussie daarover is noodzakelijk.
Universiteitsbibliotheek Foto Shahriyar Farshid

De Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) eist dat wetenschappelijke artikelen die voortkomen uit door NWO gefinancierd onderzoek vanaf 1 januari 2020 alleen nog in open access-tijdschriften gepubliceerd worden. Die verplichting betekent een aardverschuiving voor de publicatieculturen in alle wetenschapsgebieden. Hoe wenselijk een bredere toegankelijkheid van wetenschappelijke onderzoek ook is, de top down-manier waarop NWO dit beoogt af te dwingen is problematisch. Wetenschappers dienen hun publicatiegedrag aan te passen, zonder dat zij ooit zijn geraadpleegd.

NWO-voorzitter Stan Gielen riep wetenschappers in NRC op om „een front te vormen tegen de uitgeverijen” en de „rijen te sluiten” (7/11). Serieuze bedenkingen over het open access-model voor wetenschappelijke tijdschriften, zoals geformuleerd door Martijn Katan (En dan nu de nadelen van open access, 27/10), worden door Gielen gepareerd met de verzekering dat NWO en tien andere Europese onderzoeksfinanciers dreigende knelpunten al hebben weggenomen. Dat is echter de vraag. Over het zogeheten Plan S, een verrassend beknopt beleidsdocument dat geen uitspraken doet over de daadwerkelijke implementatie, is nauwelijks gediscussieerd met wetenschappers.

Lees het stuk van de NWO-voorzitter: Open access? Hoog tijd dat de wetenschap de rijen sluit

In Duitsland respecteert NWO’s evenknie, de Deutsche Forschungsgemeinschaft (DFG), de autonomie en het zelf-organiserend vermogen van de wetenschap. Dit zou ook in Nederland gepast zijn. In de afgelopen jaren werden wetenschappers voor het uitvoeren van hun onderzoek in toenemende mate afhankelijk van externe geldschieters zoals NWO. In de competitie om schaarse middelen is een uitstekende publicatielijst inmiddels een vereiste, zeker voor jonge onderzoekers. Wetenschappelijke velden en disciplines werden verplicht om hun specifieke criteria voor kwalitatief hoogstaand onderzoek en de erbij horende toptijdschriften en topuitgevers expliciet te maken. NWO heeft een sturende rol gespeeld bij het tot stand komen van dit publicatieregime, waarbinnen wetenschappers kwaliteit beoordelen en hun eigen publicatiestrategie kiezen. Verheffing van open access tot het voornaamste doel van NWO-beleid staat hiermee op gespannen voet.

Plan S bedreigt zo de internationalisering van de wetenschap

In de retoriek van de voorvechters van open access gaat het steeds om de grote uitgevers die enorme winsten boeken. Die kritiek is terecht. Om deze tycoons aan te pakken moet volgens Plan S een verschuiving worden bewerkstelligd van een publicatiemodel op basis van abonnementen naar een model op basis van betalen voor publicatie door auteurs (dan wel door hun werkgever of geldschieter).

Te verwachten valt dat juist de grote uitgevers van de invoering van het nieuwe model profiteren, terwijl kleinere uitgevers in de knel komen. Dat dit model een perverse prikkel geeft aan nieuw opgerichte tijdschriften om, met het oog op inkomsten, artikelen zonder afdoende beoordeling van de kwaliteit te publiceren, is al opgemerkt door Katan. Dat de makers van Plan S kwaliteitseisen aan open access-tijdschriften zullen stellen, stelt mij niet gerust. Het waarborgen van kwaliteit is een taak van de wetenschap zelf. Er is nu een veelheid aan uitstekend functionerende tijdschriften met geëngageerde redacties die precies hiermee bezig zijn. Veel van deze tijdschriften zijn vanwege hun internationale karakter niet tot Europa beperkt. Zij zullen de overstap naar open access niet eenvoudig kunnen maken, omdat auteurs die buiten het bereik van de elf Europese financiers vallen, geen toegang tot de te verdelen fondsen hebben. Dit geldt met name voor onderzoekers in ontwikkelingslanden: in ruil voor extra lezers verliezen zij de mogelijkheid om als auteurs te publiceren. Plan S bedreigt zo de internationalisering van de wetenschap.

Kritiek op open access wordt al gauw afgedaan als teken van een conservatieve houding en symptoom van een generatiekloof. Dit staat een serieuze discussie in de weg. NWO moet dat inzien, een pas op de plaats maken, en luisteren naar haar onderzoekers.

    • Birgit Meyer