Na 25 jaar een beeld voor de Rotte-dam

Kunstwerk Rotterdam wil een groot kunstwerk van Ben Zegers voor de oorsprong van de stad: de dam onder de huidige Binnenrotte en Hoogstraat. De lobby heeft een kwart eeuw geduurd.

Twee voeten aan weerszijden van de dam in de Rotte, die ooit stroomde op de plek waar nu de Binnenrotte ligt. Het riviertje werd daar in 1871 gedempt voor de aanleg van het spoor, dat toen nog bovengronds liep. Artist’s impression Jan-Evert Zondag

Iedereen is dood behalve wij moet het kunstwerk gaan heten. „Ik geloof dat ik over de titel nog langer heb gedaan dan het werk, wat overigens nog gerealiseerd moet gaan worden”, zegt kunstenaar Ben Zegers (56) uit Rotterdam.

Het zijn twee abstracte aluminium voeten van 7,5 meter hoogte in een lichte draai. Volgens plan moeten ze in de tweede helft van volgend jaar op de Binnenrotte komen. Daar op de markt heeft Zegers ook ooit de mal gekocht voor dit kunstwerk: een plastic voetje, een sokkenhouder.

Beeldenstrijd

Maar dit artikel gaat eigenlijk helemaal niet over voeten en sokken. Dit stukje gaat over de hardnekkige beeldenstrijd van historicus Jan van den Noort (69). Hij is het die al 25 jaar lang pleit voor een historische verwijzing op deze plek. Een kunstwerk over de oorsprong van Rotterdam: de dam in het veenriviertje de Rotte.

Als je zegt 'het moet zoiets worden', dan zeggen mensen: willen we niet

„Het ligt zó voor de hand”, zegt Van den Noort grinnikend. „Een schot voor open doel, ik kan het niet anders zeggen. Verschillende colleges, verschillende wethouders: állemaal enthousiast. Geen enkele die zei: ik vind het maar niks.” En toch staat er nog geen kunstwerk. Het plan zweeft al een kwart eeuw in het luchtledige van de bureaucratie.

Láng voor Feyenoord en Lee Towers waren er alleen de twee polders Cool en Rubroek. Ertussen stroomde de modderige Rotte die uitmondde in de Maas, toen nog Merwede. Om natte voeten te voorkomen, besloten middeleeuwers een dam in de Rotte te bouwen. Op die dam bouwden ze huizen om in te wonen, de oer-Rotte-dammers.

Joekel van een dam

Die joekel van een dam ligt er nog altijd, ongeveer tien meter onder de huidige Hoogstraat, van de Koopgoot tot aan de Centrale Bibliotheek. Hij was ongeveer 450 meter lang en 45 meter breed; de Euromast past er met gemak twee keer in, vertelt Van den Noort altijd.

Dankzij de NS weten we nu ook vrij precies wanneer die dam is aangelegd. Tijdens de aanleg van de spoortunnel onder de Binnenrotte vonden archeologen in 1991 ónder de oude dam namelijk een bootje. Vermoedelijk een zinkstuk om de dam te dichten, staat in Stad in aanwas van Arie van der Schoor. Uit jaarringenonderzoek bleek dat het jongste hout voor dit bootje moet zijn gekapt tussen 1261 en 1277.

Van de Rotte is op de Binnenrotte nu niets meer te bekennen. Het riviertje werd daar in 1871 al gedempt voor de aanleg van het Luchtspoor, een spoorviaduct dat in 1993 plaatsmaakte voor de spoortunnel. De Rotte eindigt nu ergens in Heliport, Klein Volendam of kabouterdorp, in ieder geval die wijk met puntdaken. En zo is de oorsprong van de stad uit het stadsbeeld verdwenen.

Frustratie

In datzelfde jaar, 1993, schreef Jan van den Noort samen met notabelen en betrokken Rotterdammers voor het eerst een kritische brief aan het college. De gemeente wilde toen de letters ‘DAM’ op de Binnenrotte aanbrengen. „Het plan om de ontstaansgeschiedenis van Rotterdam te reduceren tot drie letters in de bestrating is naar onze mening echter beslist een te magere oplossing”, aldus de briefschrijvers.

Wat dan wél? Daarover hebben Van den Noort en zijn Comité Rotte-Dam zich in die 25 jaar nooit zo uitgesproken, vertelt hij. Al heeft hij uit frustratie wel ooit geopperd om de Hoogstraat gewoon tien centimeter op te hogen, als een dam.

„Als je zegt: het moet zo en zoiets worden, dan zeggen heleboel mensen: dat willen we helemaal niet. Wij wilden dat de gemeente met een goed plan kwam. En dat iedereen zou applaudisseren. Maar zo zit de wereld niet in elkaar, hè.”

In 1994 stelde PvdA-raadslid Els Kuijper al een kunstwerk voor, wat het college toezegde. In 2001 beloofde voorzitter Joop van Caldenborgh van de de Internationale Beelden Collectie (IBC) het kunstwerk „op de agenda” te zetten. In 2007 leek er een doorbraak te zijn, toen wethouder Stefan Hulman (VVD) twee ton vrijmaakte: één ton van de dienst stadsontwikkeling en één van beeldencollectie IBC.

Irritatie

Van den Noort: „Dat vond de IBC helemaal niet leuk, want zij moesten een ton van hun budget besteden aan iets wat zij niet hadden bedacht, en vervolgens met óns overleggen wat het moest worden. Dus ja, er was van begin af aan irritatie.”

„Kafka aan de Maas”, noemt Van den Noort het. Liedjesschrijver Arie van der Krogt, lid van het Comité Rotte dam, beschreef het ooit in het liedje De Beeldenclub. „Ze kregen ook de medewerking van het stadsbestuur. En dan, dan wordt die beeldenclub natuurlijk extra zuur. Dan weten ze die plannen geweldig te traineren. Dan moeten ze de context eerst grondig bestuderen.”

Dit was een lang, maar ook ingewikkeld proces, legt projectleider Anne-Marie Klaassen van stadsontwikkeling uit. Het beeld moest eerst ingepast worden in de herinrichting van de Binnenrotte. In 2014 is Ben Zegers al als kunstenaar geselecteerd, die vervolgens met beelden van 7,5 meter hoog kwam. Met de spoortunnels onder het plein kon er niet geheid worden voor de fundering. Er moest ook een aannemer worden gevonden die aluminium reuzenvoeten kan maken. Nu wordt Iedereen is dood behalve wij eerst nog aan omwonenden gepresenteerd. Dán neemt D66-wethouder Said Kasmi van cultuur een besluit.

Twee voeten

De twee voeten komen straks diagonaal te staan, om beide kanten van de dam te markeren. Je kunt er twee voeten in zien die via de dam de Rotte oversteken. „Beeldende kunst gaat over zwaartekracht en ‘staan’, zegt Zegers zelf. „Dit beeld gaat over ontstaan, in de zin van lichtvoetig maken. De voeten staan niet bij elkaar, maar van elkaar en scheppen als het waren een podium voor iedereen die de titel leest.”

En waar komt die prachtige titel over de dood te staan? „Daar hebben we eigenlijk nog helemaal geen oplossing voor”, lacht Zegers.

    • Eppo König