‘In de vrije natuur is er geen beest met overgewicht’

Boek Mensen zouden meer als beesten moeten leven, betoogt hoogleraar psychiatrie Witte Hoogendijk in een nieuw boek. „We hebben het stresssysteem van een vis.”

Foto Getty Images

Wij leven in een heel bijzondere tijd, zegt hoogleraar psychiatrie Witte Hoogendijk. Op de muren van zijn werkkamer in het Erasmus MC in Rotterdam staat het op een meterslange tijdbalk uitgebeeld. „De evolutie duurt al 3,5 miljard jaar. Als we 1.000 jaar gelijkstellen aan een seconde, begon het leven op aarde vijf weken geleden, en is het over zeven weken afgelopen omdat de zon dan ophoudt met schijnen.”

Hij knipt met zijn vingers: „De industriële en digitale revolutie vonden in deze telling binnen 0,2 seconden plaats.”

Het probleem is dat evolutie een traag proces is, zegt hij. De mens heeft niet de tijd gehad om zich aan de explosief snel veranderende omstandigheden aan te passen, maar beseft dat zelf niet. Ineens zitten we opgesloten in fabrieken en kantoorruimtes, „als octopussen” vastgezogen aan onze schermpjes, en zijn de meeste mensen vergeten dat we eigenlijk nog steeds beesten zijn. Funest voor onze fysieke en mentale gezondheid. Samen met Volkskrant-journalist Wilma de Rek schreef hij het boek Leef als een beest om ons wakker te schudden, zegt hij.

Ons stressresponssysteem kan niet met moderne stressoren omgaan, schrijft Hoogendijk. Dat stresssysteem was 500 miljoen geleden al in de basis bij de vis aanwezig en is ingesteld op acute stressoren, zoals een vallende tak, een overstekend kind of een tasjesroof. Je ontwijkt de tak, en het stressgevoel ebt weg. Maar we hebben niks aan onze vecht- of vluchtreactie als het gaat om moderne, chronische en abstracte stressveroorzakers als verkeersdrukte, een drukke baan of de wetenschap dat de aarde opwarmt. Die bronnen van stress verdwijnen niet, onze stressreacties dus ook niet, waardoor ons stresssysteem overbelast raakt.

Ook ons beloningssysteem is verouderd, zegt Hoogendijk. „In tijden van schaarste was het dopaminesysteem hartstikke handig om genoeg voedsel binnen te krijgen en ons voort te planten. Maar nu er voedsel in overvloed is, hebben we er last van.” De industrie maakt misbruik van die kwetsbaarheid, zegt hij. „Ze verleidt ons tot ongezonde keuzes die ons een dopamineshotje geven. Denk aan de tabaksindustrie die sigaretten verkoopt waar stoffen in zitten die de nicotine de hersenen in helpen. De fastfoodindustrie die zoet-vette producten maakt. En de Silicon Valley-bedrijven die je informatie toeduwen om daar advertenties tussen te frommelen.”

Wij worden gemiddeld hartstikke oud, vergeleken met 200 jaar geleden. Heeft de mens zich juist niet heel goed aan de nieuwe omstandigheden aangepast?

Witte Hoogendijk: „Maar tegelijkertijd heeft 49 procent van de mensen overgewicht, wat direct gekoppeld is aan diabetes type 2 en hart- en vaatziekten. En het aantal stressgerelateerde stoornissen neemt toe. Vijftien procent van de vrouwelijke en negen procent van de mannelijke werknemers heeft een burn-out gehad. Voor modernetijdziekten, zoals wij ze noemen, slikken inmiddels miljoenen mensen medicijnen, waaronder antidepressiva, kalmeringsmiddelen en antisuikerziektemiddelen. Een groot gedeelte van deze groep zou geen pillen meer hoeven te slikken als ze leefstijladviezen zouden opvolgen.”

U schrijft: Als een hertje wordt gedwongen in een lawaaierig appartement in Amsterdam te wonen, sloom en dik wordt en je treurig aankijkt, zouden we ook niet zeggen dat hij een schildklierafwijking heeft, of een depressieve aanleg. Waarom kiezen wij er voor om binnen op de bank te zitten, vastgekluisterd aan de televisie, laptop of telefoon?

„Wij hebben evolutionair meegekregen dat het goed is om rust te pakken en te liggen. Hoe minder je beweegt, hoe voordeliger dat is. Dan verspil je geen energie. De beeldschermen bevredigen onze behoefte aan ‘novelty’, nieuwigheid waar wij naar zoeken omdat het een beloning kan opleveren, of relevante informatie om te overleven. Het is nuttig om te weten hoe het afloopt met Trump als hij iets stoms heeft gezegd.”

Gebruik bijvoorbeeld een app om niet te veel calorieën binnen te krijgen

De mens heeft een groter brein dan andere diersoorten. Is het niet natuurlijk om ons vooral met denkactiviteiten bezig te houden?

„Ik zeg ook niet dat we de rest van ons leven in het bos moeten rondstruinen, op zoek naar eikeltjes. Maar we hebben een nieuw evenwicht nodig. We zouden ons fantastische brein moeten gebruiken om meer als beesten te leven.”

Hoe kunnen we dat doen?

„We bewegen te weinig, eten te veel, komen weinig buiten en laten ons opslokken door onze beeldschermen. Met onze ratio kunnen wij daar iets aan doen, en iets terugzeggen tegen onze stress- en beloningssystemen. Ik geloof in de vrije wil, in tegenstelling tot mijn opleider Dick Swaab. Jij beslist uiteindelijk of je de computer aanzet of die tompoes helemaal naar binnen schuift.” In de vrije natuur is er geen beest met overgewicht. Als ze te dik zijn, zijn ze traag en worden ze opgegeten. Om niet meer calorieën binnen te krijgen dan je verbruikt, kan je bijvoorbeeld apps gebruiken die op je beloningssysteem inspelen door je bemoedigende berichtjes te sturen.”

Over apps gesproken: Hoogendijk adviseert ook om de groep soortgenoten met wie je communiceert, af te bakenen. „Bij primaten bepaalt de verhouding tussen hun hersenschorsomvang en hersenvolume de grootte van de groep waarin ze leven. De mens heeft de cognitieve capaciteit om met ongeveer 150 mensen om te gaan, blijkt ook uit sociologisch onderzoek. Maar via social media zijn we misschien met wel 1000 mensen in contact. Bepaal welke mensen er voor jou toe doen en besteed aandacht aan hen.”

En wat doen we tegen moderne stressoren? Hoogendijk en De Rek adviseren om zoveel mogelijk in het hier en nu te leven, net als een beest. Lees, maak muziek, mediteer, en doe het met overgave. Ook nietsdoen als een beest wordt van harte aanbevolen. Beperk de stress van de vrijetijdsbesteding, zeggen de auteurs, en ga bijvoorbeeld een keertje níét naar Lowlands. „Die drie dagen ontspanning zijn slopender dan drie weken werk.” Mensen moeten vooral niet meegaan in „de geluksterreur die westerse maatschappijen in zijn greep houdt”. Elke organisme is van nature niet zozeer uit op geluk, zeggen ze, als wel op homeostase: een toestand waarbij de systemen in het lichaam in balans zijn en functioneren zoals het moet. Hun boodschap: geluk is geen prestatie, en treurnis en falen zijn normaal.

Hoogendijk: „Je kan ook proberen om met je partner of vrienden, je huisarts, coach of therapeut op een andere manier naar moderne stressoren zoals prestatiedruk te kijken. Mijn collega Damiaan Denys zei dat mensen wel heel snel naar de therapeut stappen. Maar ik vind dat niet slecht. De samenleving is daaraan toe. We helpen mensen om beter met hun complexe omgeving om te gaan.”

Lees ook het interview met Damiaan Denys: ‘Het ís niet normaal om mooi en succesvol te zijn en alles onder controle te hebben’

We zouden ook helemaal niks aan de ‘modernetijdziekten’ kunnen doen, zodat de mens weer naar zijn omstandigheden kan toegroeien.

„Darwin heeft eventjes voorzichtig gezegd dat als we doorgaan met het verzorgen van zwakken, het gevolg is dat zwakken blijven bestaan. Hij zei er toen snel achteraan dat dat een slechte en onbarmhartige manier van denken is. Los daarvan: die tijd hebben we helemaal niet. Als je dat wil afwachten, ben je zo miljoenen jaren verder. En voor die tijd is ons lot allang beslist. Als het niet door opwarming van de aarde komt, dan wel door de genetische manipulatie van onze soort, een nucleaire ramp, de overname door robots, of een ander gevolg van technologische ontwikkelingen.”

Waarom neemt u eigenlijk nog de moeite om dit boek te schrijven?

„Wij willen een tegenkracht vormen tegen de industrie die ons de verkeerde kant opduwt. Sigaretten gaan 10 euro kosten, en er komt een rookverbod in alle gebouwen. Maar waarom duurt zoiets vijftien jaar? Er moet veel agressiever en in een hoger tempo tegenwicht worden geboden dan nu bijvoorbeeld in het Nationaal Preventieakkoord wordt voorgesteld. Ons boek is geschreven om mensen te laten beseffen waar hun kwetsbaarheden liggen, zodat ze zich niet meer door de industrie laten ‘tricken’, en tegelijkertijd willen we een maatschappelijk signaal afgeven.”

Lees ook: Burn-out lijkt veel voor te komen, maar wat is het nu eigenlijk?

Maar ja, we kunnen niet veranderen dat we met het belonings- en stresssysteem van een vis zitten opgescheept.

„Daarom moeten we ook de omstandigheden veranderen, denk aan onze opvoeding of het strafrechtsysteem. Nu de gezondheidszorg onbetaalbaar dreigt te worden, zie je dat steeds meer partijen iets aan de modernetijdziekten willen doen. Ik denk dat we het tij kunnen keren.”

Leef als een beest, Wilma de Rek en Witte Hoogendijk. Uitgeverij Balans, 120 blz. € 12,50

Correctie (15 november 2018): In een eerdere versie van dit stuk werd gesproken van een „rookgebod” in alle gebouwen. Dit moest een rookverbod zijn. Dat is hierboven aangepast.

    • Manouk van Egmond