De inbreker die leuker is dan de kinderen

Theater

In ‘Kras’, een toneelstuk van Judith Herzberg, krijgt een oudere dame iedere nacht bezoek van een inbreker. Maar bestaat de dief wel echt?

Marlies Heuer als Ina in ‘Kras’ Foto Sanne Peper

De dief is een raadsel. Vier nachten achtereen sluipt hij binnen bij Ina, een alleenstaande vrouw van in de zeventig. Hij laat in haar huiskamer een ontstellende rommel achter, en verdwijnt weer, zonder iets mee te nemen. Ina noemt hem dan ook „zoiets als een dief”.

Deze insluiper vormt de onzichtbare hoofdpersoon in het toneelstuk Kras van Judith Herzberg (1934), die deze maand de Prijs der Nederlandse Letteren in ontvangst neemt. Als de dief inbreekt, draagt hij lichtgevende schoenen en licht hij zichzelf bij met een zaklantaarn. Dat is alles; meer komen we van hem niet te weten. Regisseur Paul Knieriem (1981) werkt bij Toneelschuur Producties in Haarlem aan een nieuwe versie van dit intrigerende stuk. Het is zijn laatste regie in Haarlem, na een indrukwekkende reeks waaronder de Troje Trilogie van Koos Terpstra en De huisbewaarder van Harold Pinter. Vanaf januari wordt Knieriem artistiek leider van jeugdtheatergezelschap de Toneelmakerij in Amsterdam als opvolger van Liesbeth Colthof.

Knieriem noemt Kras „onuitputtelijk rijk, het telt niet één geheim maar tientallen geheimen”. Bestaat de dief wel echt? Of is hij slechts een hersenschim van Ina, die de insluiper aanwendt om haar uithuizige kinderen en aanhang bij elkaar te roepen. „Nee, ik verbeeld me niks”, verdedigt ze zich. „Kom maar kijken. Alles is weer overhoop gehaald. Ik verlang soms naar mijn kinderen. Dat is toch niet zo gek? Dat je iedereen even wilt zien.”

Restaurantservies

In 1988 bracht Maatschappij Discordia de première van het stuk met veel dubbelrollen en een zilverkleurig restaurantservies dat telkens door elkaar werd gegooid door een van de spelers. Die waren allemaal dus de insluipers. Kort na het zien van deze voorstelling besloot Gerardjan Rijnders, destijds artistiek leider van Toneelgroep Amsterdam, het stuk zo getrouw te spelen als Herzberg voorschreef, in een realistisch decor met meubels, servies, echte telefoon. Rijnders, nu: „De paradox van Kras is dat er elke avond wordt ingebroken. Klopt dat wel? Kan dat? Want Ina laat meteen nieuwe sloten zetten. Mijn hoofdrolspeelster van toen was Ann Hasekamp en ik gaf haar als opdracht: ‘Misschien verlang jij wel naar een inbreker omdat hij veel leuker is dan je kinderen; die zijn vervuld van zichzelf en hebben voor hun moeder nauwelijks aandacht.’ Als je Kras realistisch speelt, dan wordt het geheim alleen maar groter. Dat is het spannende van een stuk met een geheim.”

Marlies Heuer als Ina in ‘Kras’

Foto Sanne Peper

Knieriem heeft die voorstellingen destijds niet gezien. Wel heeft hij met Herzberg over Kras gesproken, maar onthullingen deed ze niet. Knieriem: „Ze liet weten dat ze het stuk schreef in een stream of consciousness op een kamer in Tel Aviv, middenin de zomer. Met deze opmerking kan ik als regisseur uit de voeten: de associatieve, filmische stijl heeft iets droomachtigs. Herzberg schrijft precieze, concrete zinnen maar het eindresultaat is allesbehalve concreet, eerder ijl en poëtisch. Alles heeft een dubbele betekenis. Bestaat de dief wel of niet? Als aan het einde alles donker wordt, is Ina dan dood of misschien met de dief meegegaan?”

Naast de dief is er ook nog de sleutelmaker die haar helpt. Ze vindt deze jongeman ‘aardig’, dat zegt ze meermaals. Is hij aardig omdat hij naar haar luistert of wil ze hem uithuwelijken aan haar ongehuwde dochter Do, gespeeld door Malou Gorter?

„Nog zo’n mooi raadsel”, aldus Knieriem. „Ik zoek in mijn regie de balans tussen helderheid en droom. Realisme is een moeilijk begrip voor een stuk als dit. Kies je voor een echte telefoon, waarmee Ina haar kinderen belt, dan moet je ook voor een echt servies kiezen. Stel dat je elke avond een porseleinen servies aan gort slaat, dat is nogal begrotelijk. Ik wil het stuk zo regisseren dat elk van de acht personages een eigen versie heeft van het verhaal.”

Gefiguurzaagde wijnglazen

Tijdens een repetitie blijkt hoe delicaat Knieriem Kras regisseert. Het servies staat op een lange tafel uitgestald. Bij nadere beschouwing blijken de borden, kandelaars, wijnglazen en schalen gefiguurzaagd. Hoofdrolspeelster Marlies Heuer als Ina is de ideale actrice voor deze rol. Ze troont op een stoel midden op het toneel.

Als geen ander kan Heuer suggereren dat ze zich in een droomwereld bevindt, die zowel glashelder is als vol geheimen. Ze vraagt aan de regisseur of ze haar rol van Ina niet te veel speelt „als Gekke Henkie?” „Helemaal niet”, zegt Knieriem, „jij bent zo scherp als een mes, het zijn de anderen die je gek maken, die je oud en vergeetachtig vinden. Jijzelf gaat hierin niet mee. Jij blijft geloven in de echtheid van de dief.”

De avond ervoor was er de eerste doorloop in de grote zaal van de Toneelschuur, nadat de acteurs hadden geoefend in de veel kleinere repetitieruimte. Knieriem blikt terug: „Zo’n overstap is altijd moeilijk en dat bleek ook: we speelden als een requiem in een doodskist. Nu staat het woord ‘dood’ er wel twintig keer in en gaat Ina aan het slot wie weet dood. Volgens de schrijfster gaat het stuk helemaal niet over de dood, maar over het leven.”

In een prachtig gespeelde scène reikt Ina aan alle kinderen nieuwe huissleutels uit die ze opdiept uit een papieren zak. Dan kunnen ze allemaal net zo vaak binnenkomen als ze willen. Maar de kinderen willen geen sleutels, ze bellen liever aan. De grote teleurstelling is af te lezen op Heuers gezicht. Knieriem verduidelijkt: „De kinderen zullen niet langskomen. De dief zorgde even voor het geluk van hun thuiskomst. Dat is de verborgen boodschap van deze scène.”

Kras van Judith Herzberg door Toneelschuur Producties. Regie: Paul Knieriem. Première: 15/11 Toneelschuur, Haarlem. Tournee t/m 29/12. Inl: toneelschuurproducties.nl/kras. Koning Willem-Alexander reikt op 29 november de Prijs der Nederlandse Letteren uit aan Judith Herzberg in het Koninklijk Paleis, Amsterdam.
    • Kester Freriks