Poetins cynische weg naar de top

IDFA De documentaire ‘Putin’s Witnesses’ toont van binnenuit de opkomst van de sterke man. Regisseur Vitaly Mansky was als topjournalist kind aan huis bij Vladimir Poetin.

Vladimir Poetin, de buitenman.

Vladimir Poetin is een stamgast op IDFA. Putin’s Kiss, Putin’s Game, Putin’s Mama, Putin is Back, The Putin System, Pussy versus Putin; het zijn maar enkele van de talloze documentaires over Poetin en het poetinisme.

Geen wonder, want Poetin leidt al negentien jaar met ferme hand Rusland, als president of premier. Onder zijn leiding werd het een corrupte, maar vrij stabiele gangsterstaat met een simulatie van democratie. Poetin bleek een meester-tacticus die talloze vijanden uit balans bracht – Georgië, Oekraïne, de EU, de NAVO, de VS – en in het Westen ‘nuttige idioten’ cultiveert zoals de Sovjet-Unie dat vroeger deed. Hij is een baken van onrust in een snel veranderende wereld.

Hoe begon het? Putin’s Witnesses toont van binnenuit de opkomst van de sterke man in 1999, als hij nog een vraagteken is. Documentairemaker Vitaly Mansky was indertijd als topjournalist kind aan huis in de hoogste kringen: hij portretteerde Poetin, Jeltsin en Gorbatsjov. Dit is deels een biecht van een man die een monster hielp scheppen. Al gaat Mansky in zijn voice-over niet zover. Hij schaamt zich nergens voor, maar ziet zichzelf ook niet langer als getuige. „Wie zwijgend instemt, is medeplichtig.”

Mansky’s rol lijkt in Putin’s Witnesses veel actiever. Bij de staatsomroep RTR hielp hij in 1999 het volk warm maken voor Poetin, onder meer door een bezoek aan diens oude lerares in Sint Petersburg te arrangeren. Poetin oogt daar nog authentiek en onwennig; zo verkoop je de mens Poetin. Na zijn eerste jaar in het Kremlin mocht Mansky de president uitgebreid interviewen.

Poetin was de laatste strohalm van Boris Jeltsin en diens entourage. Na zeven jaar politieke chaos, roofkapitalisme en oorlog in de Kaukasus kwam in 1998 de roebelcrisis als een nekslag: Rusland was klaar met zijn dronken, zieke president. Een communistische, patriottische revanche lag om de hoek, misschien een machtsgreep van een ‘silovik’, een sterke man in uniform.

Jeltsin versleet de ene na de andere premier, de kleurloze 49-jarige ex-KGB’er Poetin leek in augustus 1999 de zoveelste voorbijganger. Maar Poetin kreeg razendsnel allure als onsentimenteel man van actie toen hij na een – vermoedelijk door de geheime dienst FSB georkestreerde – serie bomaanslagen op armetierige flatjes jihadbolwerk Tsjetsjenië binnenviel. Waar hij stond was een mysterie, want Poetin voerde geen campagne en ontvouwde geen program. Hij stond boven politiek.

Poetin in huiselijke trui

Mansky filmt in het hoofdkwartier als in maart 2000 de champagne wordt ontkurkt: Poetin, in huiselijke trui, is tot president gekozen. Ze hopen wellicht dat hij hun liberale denkbeelden deelt of dat ze de onervaren provinciaal wel in toom houden. Mansky telt ze vervolgens af: Kasjanov, Volosjin, ‘vader van de markteconomie’ Tsjoebais, de bij de Kremlinbrug neergeknalde ex-premier Nemtsov, de vermoorde mediatycoon Lesin. Stuk voor stuk afgeserveerd.

Mansky’s echtgenote ziet het scherper dan hij. Putin’s Witnesses begint op Oudejaarsavond 1999, als Boris Jeltsin het volk vergiffenis vraagt en aftreedt om Poetin als interim-president een vliegende start te geven. Alles volgens plan: Mansky draait relaxed een homevideo terwijl zijn vrouw erop los raast. Ziet hij niet wat er gebeurt? De sterke man waar het volk zo naar verlangt is gearriveerd. De duimschroeven worden weer aangedraaid. De Jeltsinjaren lijken straks een utopie. Mansky haalt zijn schouders op en filmt liever zijn oudste dochter. „Ons leven is fijn toch?”

Mansky’s houding weerspiegelt een Rusland waar ‘stabilnost’ het nieuwe ideaal wordt. In Putin’s Witnesses bekijkt hij zijn interviews met Poetin opnieuw. Had hij zijn Sovjetnostalgie moeten opmerken, zijn collectivisme van staat boven individu? Mansky lijkt daarbij te vergeten dat juist Poetins totalitaire knipoogjes hem in 1999 zo populair maakten. Zijn spindoctors hadden een probleem: Rusland wilde afrekenen met Jeltsins kliek, Poetin behoorde tot die kliek. Dus bedacht men de ‘Stierlitz-tactiek’, naar SS-officier Max Otto von Stierlitz uit de populaire serie 17 Momenten in de Lente, die eigenlijk een Sovjetspion is. Poetin doet maar alsof hij loyaal is aan Jeltsin, zo snel hij aan de macht is gaat de bezem erdoor. Door zijn ambivalentie konden revanchisten in Poetin hun sterke man zien.

Eigen agenda

En die hoop bleek terecht. Putin’s Witnesses is kostelijk waar Mansky vastlegt hoe in huize Jeltsin het besef doordringt dat Poetin echt een soort Stierlitz is met een heel eigen agenda. Mansky filmt hoe Jeltsin in maart 2000 Poetin wil feliciteren met zijn zege, maar Poetin nooit terugbelt. Hij heeft de oude baas niet langer nodig. Op Oudejaarsavond gromt Jeltsin „Roodachtig” in zijn luie stoel voor de tv als het gerestaureerde Sovjetvolkslied weer klinkt. Met de hamer en sikkel in het leger is dat het begin van Poetins rehabilitatie van Sovjetdictatuur en autocratie.

Is Vitaly Mansky medeschuldig aan Poetins dictatuur? Ja, maar als tandwiel in een cynische politieke operatie. Dat de redelijk klinkende Poetin zo’n kille manipulator was, kon hij ook niet weten. Zie Poetin anno 1999 in zijn dienstauto met vroom gelaat de loftrompet steken over democratie als beste staatsvorm. En dan thuis streng zijn hond disciplineren: „Zit, af, poot!” Een mooi beeld. Mansky zelf heeft het nog best lang in Poetins Rusland uitgehouden: pas na de annexatie van de Krim in 2014 emigreerde hij naar Riga.

    • Coen van Zwol