Recensie

Online de waarheid betrappen in documentaire over Bellingcat

IDFA Onderzoekscollectief Bellingcat komt naar Nederland. Een nieuwe documentaire van regisseur Hans Pool biedt inzicht in hun manier van werken.

Enige spionage-romantiek in ‘Bellingcat’.

Ernstige witte mannen rond de 40 doen in verduisterde ruimtes onderzoek achter hun laptop met het scherm als enige lichtbron; regisseur Hans Pool deinst niet terug voor een beetje heldhaftige spionagedramatiek in zijn documentaire Bellingcat. Truth in a Post-Truth Word. De film gaat deze week in première op IDFA en is tegelijk te zien in de bioscopen.

Het Britse onderzoekscollectief Bellingcat werd in 2014 dankzij een crowfundingsactie levensvatbaar en verwierf bekendheid in Nederland door onderzoek naar de vliegtuigramp met de MH17. Door het volgen van digitale sporen van openbare webbronnen kwamen de burgerjournalisten van Bellingcat al in 2014 tot de conclusie dat het toestel van Malaysia Airlines waarschijnlijk door een Boek-raket van het Russische leger was neergeschoten boven het Oekraïense luchtruim. Pas dit jaar werd dat door het officiële Nederlandse onderzoeksteam ook bevestigd. Vorige week maakte Bellingcat bekend in Nederland een afdeling te willen openen.

Lees ook een interview met Bellingcat-oprichter Eliot Higgins: ‘Wij helpen degenen aan de andere kant’

Bellingcat bedrijft een vorm van forensische journalistiek waarbij alles om herleidbare bronnen draait. In tegenstelling tot klassieke nieuwsmedia onderzoekt het collectief alleen online ‘open source’-bronnen, en archiveert ze vervolgens. Dat blijkt een van de grootste uitdagingen te zijn in tijden van post-truth, fake news, en vooral het hergebruik van beeldmateriaal. Niet elke foto van een bomkrater met een onderschrift is ook daadwerkelijk gisteren gemaakt.

YouTubefilmpjes en Facebookposts die bewijsmateriaal bevatten voor drone-aanvallen in Jemen of bombardementen in Syrië kunnen zo weer van het web verwijderd zijn. Hoe controleren we dat enorme beeldenarsenaal op z’n waarde en betrouwbaarheid?

Bellingcat. Truth in a Post-Truth World volgt oprichter Eliot Higgins en andere Bellingcat-medewerkers, achter hun computers en op een vertederend moment waarop de meesten van hen elkaar in Berlijn voor het eerst in levenden lijve ontmoeten. Tegen het einde van de film komen de interessante vragen. De Nederlandse Bellingcat-onderzoeker en socialemedia-expert Christiaan Triebert werd door The New York Times gevraagd voor een onderzoekpoot ‘visual forensics’. Hij wijst fijntjes op de verschillen tussen nieuwe en traditionele journalistiek: bij een klassiek medium moet hij informatie toch weer indikken en scherpe keuzes maken. Bij Bellingcat staat transparantie zo hoog in het vaandel, dat al het onderzoeksmateriaal online staat en andere (burger-)journalisten in principe niet alleen alles zouden kunnen verifiëren, maar ook met dezelfde bronnen tot andere conclusies kunnen komen.

Vragen omtrent transparantie en ‘accountability’ (verantwoordingsplicht) zullen de toekomst van de journalistiek bepalen. Maar ook de nieuwsconsument zelf is en blijft verantwoordelijk voor het voortdurend bevragen van ‘het nieuws’.

Bellingcat. Truth in a Post-Truth World is te zien op IDFA en in 20 bioscopen.
    • Dana Linssen